Όταν η εξουσία τρολάρει την κοινωνία: Θέαμα, Κυνισμός και Δημοκρατική Ανθεκτικότητα | του Βαγγέλη Βαρνακιώτη

Κάποτε το trolling ήταν αποκλειστικό προνόμιο του διαδικτύου. Ανώνυμα προφίλ, προκλητικά σχόλια, ειρωνικά memes. Σήμερα όμως, η λογική του έχει περάσει στο κέντρο της πολιτικής σκηνής. Δηλώσεις που προκαλούν σκόπιμα, ατάκες σχεδιασμένες για να γίνουν viral, ανακοινώσεις που μοιάζουν περισσότερο με επικοινωνιακή παγίδα παρά με θεσμική τοποθέτηση.

Όταν η ίδια η διοίκηση μιας πόλης ή μιας χώρας υιοθετεί αυτή τη στρατηγική, το ζήτημα παύει να είναι απλώς επικοινωνιακό. Γίνεται βαθιά κοινωνικό.

Αλήθεια, πόσοι διαβάσατε αυτό το -για μένα είναι καθαρό τρολάρισμα της κοινωνίας- σχόλιο που είδαμε γραμμένο στα κοινωνικά δίκτυα από πρόσωπα της Δημοτικής μας διοίκησης και που αφορούσε στην μεγάλη επιτυχία του καρναβαλιού που έγινε στον Αγιο Νικόλαο, κάτι που είχε να γίνει όπως γράφει στο σχόλιο εδώ και αρκετές δεκαετίες!!! Αυτό το σχόλιο, όταν το διάβασα, μου έδωσε την έμπνευση για να κάτσω και να γράψω το σημερινό μου κείμενο που ακολουθεί.

Η πολιτική ως performance

Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η προσοχή είναι νόμισμα. Η πρόκληση τραβά περισσότερο βλέμμα από την τεκμηρίωση. Ένα ειρωνικό σχόλιο ταξιδεύει γρηγορότερα από μια σοβαρή ανάλυση. Έτσι, η πολιτική αρχίζει να λειτουργεί με όρους θεάματος.

Ο φιλόσοφος Guy Debord είχε μιλήσει ήδη από τη δεκαετία του ’60 για την «κοινωνία του θεάματος», μια κοινωνία όπου η εικόνα και η εντύπωση υπερισχύουν της ουσίας. Σήμερα, η περιγραφή του μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ. Η δημόσια σφαίρα μετατρέπεται σε σκηνή, και οι πολιτικοί σε performers.

Το πρόβλημα δεν είναι το χιούμορ. Είναι η συστηματική αντικατάσταση της σοβαρότητας από την πρόκληση.

Πόλωση με σχέδιο

Το πολιτικό trolling σπάνια είναι τυχαίο. Μια προκλητική δήλωση δεν στοχεύει απλώς να σοκάρει, στοχεύει να διχάσει. Να ενεργοποιήσει αντανακλαστικά. Να συσπειρώσει τους «δικούς μας» και να εξοργίσει τους «άλλους».

Σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική μετατρέπεται σε σύγκρουση ταυτοτήτων. Δεν διαφωνούμε μόνο για μέτρα και νόμους. Διαφωνούμε για το ποιοι είμαστε. Η ένταση αυξάνεται, ο διάλογος μειώνεται και η μετριοπάθεια μοιάζει αδύναμη.

Η νεολαία σε περιβάλλον ειρωνείας

Η νεολαία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της μετατόπισης. Μεγαλώνει μέσα σε πλατφόρμες όπου η ειρωνεία, το meme και το viral περιεχόμενο κυριαρχούν. Όταν η εξουσία μιλά την ίδια γλώσσα, η διάκριση ανάμεσα στην πολιτική και την ψηφιακή κουλτούρα θολώνει.

Το αποτέλεσμα είναι σύνθετο. Από τη μία πλευρά, αναπτύσσεται κυνισμός. Η αίσθηση ότι «όλα είναι επικοινωνία» και «κανείς δεν μιλά σοβαρά» μπορεί να οδηγήσει σε αποστασιοποίηση. Η πολιτική αντιμετωπίζεται σαν ακόμη ένα timeline.

Από την άλλη, η ίδια γενιά διαθέτει εργαλεία ταχύτατης κινητοποίησης. Μπορεί να απαντήσει με σάτιρα, με δημιουργικό ακτιβισμό, με οργανωμένη πίεση. Το αν θα επικρατήσει η παραίτηση ή η συμμετοχή δεν είναι δεδομένο.

Ο κίνδυνος της κόπωσης

Το διαρκές σοκ κουράζει. Η συνεχής πρόκληση οδηγεί σε συναισθηματική εξάντληση. Και όταν η κοινωνία κουράζεται, συχνά αποσύρεται.

Όταν η εμπιστοσύνη διαβρώνεται, οι πολίτες απομακρύνονται από τα κοινά. Και τότε το πεδίο μένει ανοιχτό για αυθαίρετες πρακτικές.

Η απάθεια είναι πιο επικίνδυνη από την οργή.

Πώς απαντά μια κοινωνία;

Η απάντηση δεν είναι να υιοθετήσει τον ίδιο τόνο. Ούτε να μετατρέψει τα πάντα σε ειρωνεία.

Μια κοινωνία μπορεί να αντισταθεί:

• Επιμένοντας στη διαφάνεια και στη λογοδοσία.
• Ενισχύοντας την κριτική παιδεία και την ικανότητα αναγνώρισης χειριστικών τεχνικών.
• Στηρίζοντας την ανεξάρτητη δημοσιογραφία.
• Μετατρέποντας την αγανάκτηση σε συλλογική δράση και όχι σε μεμονωμένα ξεσπάσματα.
  Και, κάποιες φορές, επιλέγοντας απλώς να μη συμμετέχει στο παιχνίδι της πρόκλησης.

Το trolling τρέφεται από την προσοχή. Χωρίς κοινό, χάνει τη δύναμή του.

Θεατές ή πολίτες;

Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: θα αποδεχτούμε τη μετατροπή της πολιτικής σε μόνιμο performance ή θα διεκδικήσουμε ξανά τον χώρο του ουσιαστικού διαλόγου;

Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από τις ακραίες αποφάσεις και απόψεις. Απειλείται και από τη σταδιακή αποδυνάμωση της σοβαρότητας. Από τη στιγμή που οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η πολιτική αφορά πραγματικές ζωές και όχι απλώς εντυπώσεις.

Σε τελική ανάλυση, το αν η εξουσία θα συνεχίσει να «τρολάρει» εξαρτάται και από το αν η κοινωνία θα παραμείνει θεατής, ή θα επιμείνει να είναι πολίτης.