Η Ελλάδα κινδυνεύει να μείνει και πάλι θεατής στη νέα ευρωπαϊκή χρηματοδότηση της άμυνας | του Ευτύχιου Δαμηλάκη

Η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία εισέρχεται σε περίοδο αναδιάρθρωσης. Η αύξηση των αμυντικών δαπανών και οι αγορές οπλικών συστημάτων δεν αρκούν. Το κρίσιμο ζητούμενο είναι η μετατροπή της ζήτησης σε παραγωγική ικανότητα, με νέες επενδύσεις, τεχνολογική ανάπτυξη και ιδιωτικά κεφάλαια που θα ενισχύσουν την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα.

Σε αυτή την κατεύθυνση εντάσσεται η Διευκόλυνση Μετοχικών Επενδύσεων στην Άμυνα 2.0 (Defence Equity Facility 2.0 – DEF 2.0), πανευρωπαϊκή επενδυτική πρωτοβουλία υπό τη διαχείριση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Επενδύσεων (European Investment Fund – EIF). Στόχος είναι επενδυτική δυνατότητα 1 δισ. ευρώ μέσω 25–30 επενδυτικών κεφαλαίων.

Το DEF 2.0 προβλέπει επενδύσεις μέσω κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών (Venture Capital – VC), ιδιωτικών κεφαλαίων συμμετοχών (Private Equity – PE), ιδιωτικής πιστωτικής χρηματοδότησης (Private Debt) και επενδυτικών κεφαλαίων υποδομών. Καλύπτει τους τομείς της άμυνας, της κυβερνοασφάλειας και του διαστήματος, καθώς και τις βιομηχανικές και ψηφιακές υποδομές που τους υποστηρίζουν.

Στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Αμυντικής Βιομηχανίας (European Defence Industry Programme – EDIP), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προβλέψει 100 εκατ. ευρώ ως εγγύηση προς το Ταμείο Επιτάχυνσης των Αμυντικών Αλυσίδων Εφοδιασμού (Fund Accelerating Defence Supply Chains Transformation – FAST). Το FAST λειτουργεί ως συνδυαστικός χρηματοδοτικός μηχανισμός στο πλαίσιο του InvestEU και συνεισφέρει στο DEF 2.0. Τα 100 εκατ. ευρώ αποτελούν τη δημοσιονομική κατανομή για την εγγύηση του FAST και όχι το συνολικό μέγεθος του DEF 2.0. Για την επίτευξη του στόχου του 1 δισ. ευρώ προβλέπεται πρόσθετη συμμετοχή από τα κράτη-μέλη, τους εθνικούς αναπτυξιακούς οργανισμούς, τον Όμιλο της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (European Investment Bank Group – EIB Group) και τον ιδιωτικό τομέα.

Το πρόγραμμα βρίσκεται σε φάση άντλησης κεφαλαίων από τα κράτη-μέλη. Το ελάχιστο ποσό συμμετοχής ανέρχεται σε 50 εκατ. ευρώ για κάθε κράτος που επιλέγει να συμμετάσχει ως επενδυτής. Για την Ελλάδα, ωστόσο, δεν έχει δημοσιοποιηθεί μέχρι σήμερα απόφαση συμμετοχής ή σχετική δέσμευση κεφαλαίων. Η επενδυτική δραστηριότητα αναμένεται να αρχίσει με το πρώτο κλείσιμο (first closing), όταν οι συνολικές δεσμεύσεις φθάσουν τα 250 εκατ. ευρώ. Κατόπιν, η περίοδος εγγραφής θα παραμείνει ανοικτή για τουλάχιστον 24 μήνες.

Ωστόσο είναι σημαντικό υπάρξει η διάκριση με την νέα πρωτοβουλία DEF 2.0 από την πρώτη Διευκόλυνση Μετοχικών Επενδύσεων στην Άμυνα (Defence Equity Facility – DEF). Η πρώτη DEF βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη για την περίοδο 2024–2027. Συνδυάζει 100 εκατ. ευρώ από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας και 75 εκατ. από το EIF, με στόχο κινητοποίησης έως 500 εκατ. ευρώ. Έως τον Οκτώβριο του 2026, το EIF είχε δεσμεύσει 161 εκατ. ευρώ σε εννέα επενδυτικά κεφάλαια. Οι διαχειριστές των κεφαλαίων αυτών επενδύουν σε νεοφυείς επιχειρήσεις, μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) και μικρές επιχειρήσεις μεσαίας κεφαλαιοποίησης (small mid-caps) στην ΕΕ ή στη Νορβηγία, οι οποίες αναπτύσσουν αμυντικές τεχνολογίες. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί πλήρης κατάλογος τελικών αποδεκτών ανά χώρα, επομένως δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί εάν και ποιες ελληνικές εταιρείες χρηματοδοτήθηκαν από τα συγκεκριμένα κεφάλαια. Η απουσία δημοσιευμένων στοιχείων δεν αποδεικνύει ότι δεν υπήρξε ελληνική συμμετοχή.

Η ελληνική στάση στο μικροσκόπιο

Μέχρι σήμερα, δεν έχει εντοπιστεί δημόσια ανακοίνωση της ελληνικής κυβέρνησης που να επιβεβαιώνει δέσμευση κεφαλαίων στο DEF 2.0, απόφαση συμμετοχής με 50 εκατ. ευρώ ή ορισμό εθνικού αναπτυξιακού φορέα ως επενδυτή.

Η εθνική χρηματοδοτική συμμετοχή δεν αποτελεί προϋπόθεση για να αναζητήσουν ελληνικές επιχειρήσεις επενδύσεις από τα funds του DEF 2.0. Για το σκέλος FAST, οι τελικές επιχειρήσεις πρέπει να είναι εγκατεστημένες στην ΕΕ ή στη Νορβηγία και να πληρούν τους ειδικούς όρους του προγράμματος. Άλλο, όμως, είναι η δυνατότητα πρόσβασης σε ευρωπαϊκά κεφάλαια και άλλο η ενεργή συμμετοχή μιας χώρας στη διαμόρφωση του επενδυτικού οικοσυστήματος.

Η συμμετοχή κρατών-μελών, απευθείας ή μέσω εθνικών αναπτυξιακών οργανισμών, μπορεί να ενισχύσει την κεφαλαιακή βάση και να συνδέσει τις εθνικές προτεραιότητες με τα ευρωπαϊκά επενδυτικά κεφάλαια. Για την Ελλάδα θα έπρεπε να εξεταστεί δημόσια ο ρόλος της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας Επενδύσεων ή άλλου κατάλληλου φορέα· σχετική απόφαση δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Το DEF 2.0 δεν χρηματοδοτεί απευθείας τις επιχειρήσεις: το EIF επενδύει στα ενδιάμεσα κεφάλαια και αυτά χρηματοδοτούν τις τελικές εταιρείες. Ειδικότερα, στο πλαίσιο της δεύτερης φάσης, το σκέλος FAST, που υποστηρίζεται από την εγγύηση των 100 εκατ. ευρώ, αποσκοπεί στην παροχή μετοχικής χρηματοδότησης σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ), συμπεριλαμβανομένων νεοφυών επιχειρήσεων (start-ups) και επιχειρήσεων ταχείας ανάπτυξης (scale-ups), καθώς και σε μικρές επιχειρήσεις μεσαίας κεφαλαιοποίησης (small mid-caps). Τα κεφάλαια που θα υποστηριχθούν προβλέπεται να επενδύουν σε αναπτυσσόμενες επιχειρήσεις (growth-stage companies) στην ΕΕ ή στη Νορβηγία, οι οποίες βιομηχανοποιούν ή παράγουν αμυντικά προϊόντα ή συμμετέχουν στις αμυντικές αλυσίδες εφοδιασμού της Ένωσης. Οι small mid-caps δεν είναι όλες οι επιχειρήσεις μεσαίας κεφαλαιοποίησης: σύμφωνα με τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ΕΕ) 2025/1099, είναι επιχειρήσεις εκτός της κατηγορίας ΜμΕ, με λιγότερους από 750 εργαζομένους και ετήσιο κύκλο εργασιών έως 150 εκατ. ευρώ ή σύνολο ισολογισμού έως 129 εκατ. ευρώ. Ο ορισμός λαμβάνει υπόψη και τις συνδεδεμένες επιχειρήσεις· κατά κανόνα, δεν καλύπτει επιχειρήσεις στις οποίες δημόσιος φορέας ελέγχει άμεσα ή έμμεσα τουλάχιστον το 25% του κεφαλαίου ή των δικαιωμάτων ψήφου, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική αμυντική βιομηχανία. Η χρηματοδότηση δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με αύξηση της παραγωγικής ικανότητας. Τα κεφάλαια πρέπει να μετατρέπονται σε εξοπλισμό, εγκαταστάσεις, γραμμές παραγωγής, εξειδικευμένο προσωπικό και αξιόπιστες αλυσίδες προμηθευτών. Απαιτούνται ώριμα σχέδια, ζήτηση, παραγγελίες, πιστοποιήσεις και κρίσιμα εξαρτήματα.

Η έλλειψη δημοσιοποιημένων στοιχείων σχετικά με το εάν και ποιες ελληνικές εταιρείες χρηματοδοτήθηκαν αφορά αποκλειστικά την πρώτη DEF. Αντίθετα, το DEF 2.0 βρίσκεται ακόμη σε φάση συγκέντρωσης κεφαλαίων από τα κράτη-μέλη και δεν έχει αρχίσει την επενδυτική του λειτουργία. Συνεπώς, δεν είναι ακόμη δυνατό να καταγραφούν τελικοί αποδέκτες ή ελληνικές εταιρείες που να έχουν λάβει χρηματοδότηση μέσω αυτού. Πρόκειται για δύο διαφορετικά στάδια υλοποίησης και δεν πρέπει να συγχέονται.

Το ερώτημα είναι εάν η Ελλάδα έχει εκδηλώσει ενδιαφέρον συμμετοχής στο DEF 2.0, κάτι που μέχρι στιγμής δεν έχει επιβεβαιωθεί δημόσια. Έχει εξεταστεί η δέσμευση 50 εκατ. ευρώ μέσω της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας Επενδύσεων ή άλλου δημόσιου φορέα; Ποιος θα διασυνδέσει τις ελληνικές επιχειρήσεις με τα ευρωπαϊκά επενδυτικά κεφάλαια; Υπάρχει σχέδιο προετοιμασίας επιχειρήσεων με ώριμα επενδυτικά σχέδια και δυνατότητα αύξησης της παραγωγής;

Η Ευρώπη δημιουργεί ένα νέο χρηματοδοτικό εργαλείο για να συνδέσει το δημόσιο κεφάλαιο με τις ιδιωτικές επενδύσεις και την παραγωγική ανάπτυξη. Η Ελλάδα δεν μπορεί να περιορίζεται στον ρόλο του παρατηρητή ούτε να θεωρεί επαρκή την απλή δυνατότητα συμμετοχής των ελληνικών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της άμυνας σε ευρωπαϊκά προγράμματα.

Η συμμετοχή σε ένα ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο δεν είναι μόνο ζήτημα απορρόφησης πόρων. Είναι ζήτημα εθνικής βιομηχανικής στρατηγικής και ένταξης στο τεχνολογικό οικοσύστημα της Ευρώπης που διαμορφώνεται.

Το DEF 2.0 αποτελεί μια νέα ευκαιρία για τις ελληνικές εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον αμυντικό τομέα. Το ερώτημα είναι εάν η Ελλάδα θα αποφασίσει να την αξιοποιήσει ή εάν, για ακόμη μία φορά, θα διαπιστώσει εκ των υστέρων ότι άλλες χώρες κινήθηκαν ταχύτερα και οργανωμένα.

Ο Δρ. Ευτύχιος Δαμηλάκης είναι Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώνεται στην ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και στην αμυντική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.