Φοιτητές στη Νομική Σχολή της Αθήνας, μαζεμένοι σμάρια στη Σόλωνος, σηκωνόμασταν όρθιοι από σεβασμό όταν περνούσε ασυνόδευτος ο αείμνηστος Ηλίας Ηλιού (1904-1985) με γεροντικά βηματάκια. Εγώ τον είχα ακουστά από την εκτίμηση που του έτρεφαν ο παππούς και η γιαγιά μου ως παλαιοί καπνεργάτες και ΕΔΑτζήδες.
Οι φοιτητές του δικαίου διδασκόμασταν τότε το πολιτειακό επίτευγμα του επίσης αείμνηστου συνομηλίκου του, Κωνσταντίνου Καραμανλή (1907-1998), το Σύνταγμα του 1975. Η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας (1974) είχε ως προτεραιότητα την εδραίωση της Δημοκρατίας· είχε επαναφέρει εν μέρει σε ισχύ το Σύνταγμα του 1952, εξαιρώντας τις διατάξεις περί τον βασιλέα. Οι πρώτες ελεύθερες εκλογές έγιναν σημαδιακά στις 17 Νοεμβρίου 1974.
Το δημοψήφισμα λίγες εβδομάδες μετά, περί τη μορφή του πολιτεύματος, υπέδειξε την «αβασίλευτη δημοκρατία». Το Σύνταγμα του 1975 είχε υπερψηφιστεί μόνο από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία της Νέας Δημοκρατίας, αλλά έπειθε βαθμηδόν με τη θεσμική αξία του σχεδόν όλες τις πολιτικές δυνάμεις. Με εκείνον τον καταστατικό χάρτη εισήχθη το πολίτευμα της «προεδρευομένης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας».
Στο Σύνταγμα του 1975 καταγραφόταν ευρύς κατάλογος δικαιωμάτων και, υπακούοντας στις απαιτήσεις των καιρών, εκχωρούσε σημαντικές αρμοδιότητες στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, οι οποίες του απέδιδαν εξουσία αποφασιστικής παρέμβασης στη ρύθμιση της πολιτικής ζωής προστατεύοντας αποτελεσματικά το κράτος προνοίας και δικαίου. Πρώτος ΠτΔ διετέλεσε (1975-1980) ο φιλόσοφος Κωνσταντίνος Τσάτσος (1899-1987), ο οποίος στη σημερινή πολιτική δεν θα αναγνώριζε τη δυνατότητα «όχι για φιλοσοφία αλλά ούτε για έναρθρο λόγο», όπως έγραψε εύστοχα προ μηνών ο Κώστας Μποτόπουλος (γενν. 1962).
Στα χρόνια της Μεταπολίτευσης είχαμε αλλεπάλληλες περιόδους Αναθεωρητικής Βουλής: της έκτης (1986), η οποία μετέγραψε το Σύνταγμα στη δημοτική γλώσσα, της έβδομης (2001), της όγδοης (2008) και της ένατης (2019). Οι διαδοχικές αναθεωρήσεις περιόρισαν κρίσιμα τις αρμοδιότητες του ΠτΔ αποδυναμώνοντας τον ρυθμιστικό ρόλο του στο πολίτευμα και ενισχύοντας το πόστο του Πρωθυπουργού. Καταλήξαμε σε πρωθυπουργοκεντρικό μοντέλο διακυβέρνησης, με το οποίο κρίσιμες αποφάσεις, όπως η σύνθεση της κυβέρνησης, οι επιλογές στην ηγεσία της Δικαιοσύνης ή βασικοί άξονες της δημόσιας πολιτικής, συγκεντρώνονται στο πρωθυπουργικό γραφείο· συνάμα οι διαδικασίες ενδοκομματικής και ενδοκυβερνητικής διαβούλευσης ατόνησαν.
Ο καταστατικός χάρτης του 1975 θεμελίωσε τη δημοκρατία και εδραίωσε το κράτος δικαίου μέσω της προεδρευομένης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας με ενισχυμένο ρόλο του ΠτΔ, ο οποίος οριζόταν ως ρυθμιστής του πολιτεύματος και θεσμικό αντίβαρο της εκτελεστικής εξουσίας. Οι μεταγενέστερες αναθεωρήσεις μετέβαλαν την αρχική ισορροπία των εξουσιών, ο ΠτΔ απογυμνώθηκε από κρίσιμες παρεμβατικές δυνατότητες και η εκτελεστική εξουσία συγκεντρώθηκε βασικά στο πρόσωπο του Πρωθυπουργού. Ως εκ τούτου, διαμορφώθηκε σταδιακώς το εγχώριο μοντέλο «πρωθυπουργοκεντρικής διακυβέρνησης», αλλά η εξέλιξη αυτή εγείρει ζητήματα θεσμικής ισορροπίας. Η υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο πρωθυπουργικό αξίωμα περιορίζει στην πράξη τη λειτουργία εσωτερικών αντισταθμισμάτων και η παραγνώριση της ανάγκης για έναν ισχυρό, θεσμικό ρυθμιστή του πολιτεύματος παραλύει ακαριαία τη δυνατότητα εξομάλυνσης των πολιτικών κρίσεων.
Θεωρούμε απαραίτητη την ενίσχυση του ΠτΔ, ώστε να αποκατασταθεί η ισορροπία μεταξύ των εξουσιών, χωρίς να αναιρείται ο κοινοβουλευτικός χαρακτήρας του πολιτεύματος. Προτείνουμε την εξουσία αναπομπής νομοσχεδίων με ουσιαστικό έλεγχο, την, έστω και περιορισμένη, αλλά πραγματική, διακριτική ευχέρεια διάλυσης της Βουλής σε περιπτώσεις πολιτικού αδιεξόδου και τον ενεργότερο ρόλο του ΠτΔ στον σχηματισμό κυβέρνησης. Η προτεινόμενη μεταρρύθμιση δεν υποβαθμίζει τον κοινοβουλευτικό χαρακτήρα του πολιτεύματος, αλλά μέσω της δημοκρατικής νομιμοποίησης του ΠτΔ αποκαθιστά τη λειτουργική ισορροπία μεταξύ των εξουσιών.
Η ενίσχυση του ρόλου του ΠτΔ, ως θεσμικού αντιβάρου στην πρωθυπουργική εξουσία, μπορεί να συμβάλει στην ενδυνάμωση της δημοκρατικής λειτουργίας, στη βελτίωση της ποιότητας της διακυβέρνησης και στην αποτελεσματικότερη διαχείριση πολιτικών κρίσεων. Η αναβάθμιση του Προέδρου της Δημοκρατίας, αν δεν θεσπιστεί η απευθείας εκλογή του από τον λαό, μπορεί να προϋποθέτει ενισχυμένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, η οποία προάγει το κύρος και την ανεξαρτησία του θεσμού και συνάμα προσανατολίζει αναγκαστικά σε κυβερνήσεις συνεργασίας, τις οποίες χρειαζόμαστε για να προκόψουμε.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και στο ΕΑΠ (theologou@gmail.com)
