Παύλος Κούπερς: Ο «Ολλανδός» που άλλαξε την Ιεράπετρα

Υπάρχουν άνθρωποι που περνούν από έναν τόπο και αφήνουν πίσω τους μόνο μια ανάμνηση. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που, ακόμη κι αν έζησαν για λίγο, αφήνουν ένα αποτύπωμα που αντέχει στον χρόνο. Ο Παύλος Φέλιξ Χέρμαν Κούπερς, ο Ολλανδός γεωπόνος που οι κάτοικοι της Ιεράπετρας γνώρισαν απλώς ως «τον Ολλανδό», ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Ήρθε στην Ελλάδα σε νεαρή ηλικία, αρχικά στη Σύρο και λίγα χρόνια αργότερα στην Ιεράπετρα. Εκεί έμελλε να συνδέσει τη ζωή και το έργο του με μια μεγάλη αλλαγή στην αγροτική φυσιογνωμία της περιοχής: την ανάπτυξη των θερμοκηπιακών καλλιεργειών.

Πενήντα και πλέον χρόνια μετά τον πρόωρο και τραγικό θάνατό του, το όνομά του εξακολουθεί να ακούγεται στην Ιεράπετρα. Όχι μόνο ως όνομα δρόμου ή ως μορφή μιας προτομής στο Στόμιο, αλλά κυρίως μέσα από τις αναμνήσεις ανθρώπων που γνώρισαν τον ίδιο και έζησαν από κοντά εκείνη την εποχή της μεγάλης αγροτικής αλλαγής.

Από την Ολλανδία στην Ελλάδα

Ο Παύλος Κούπερς γεννήθηκε το 1939 στην πόλη Έλστ της Ολλανδίας. Σπούδασε γεωπονία και ειδικεύτηκε στα κηπευτικά, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την καλλιέργεια της αγγουριάς. Το 1963, σε ηλικία μόλις 24 ετών, ήρθε στην Ελλάδα. Η πρώτη του στάση ήταν η Σύρος, όπου εργάστηκε ως γεωπόνος-εμπειρογνώμονας, με στόχο να συμβάλει στην ανάπτυξη της τοπικής αγροτικής παραγωγής. Η παρουσία του στη Σύρο δεν ήταν απλώς ένα επαγγελματικό πέρασμα. Ο νεαρός Ολλανδός προσπάθησε να μεταφέρει γνώσεις και τεχνικές που ήταν ήδη περισσότερο ανεπτυγμένες στην πατρίδα του, προσαρμόζοντάς τες στις ελληνικές συνθήκες. Μετά τη Σύρο ήρθε η Ιεράπετρα. Και εκεί η ιστορία πήρε διαφορετική τροπή.

Η συνάντηση που άλλαξε τα πάντα

Το καλοκαίρι του 1966, μια τυχαία συνάντηση με τον αγρότη Απόστολο Διακάκη έμελλε να αλλάξει όχι μόνο τη ζωή του Κούπερς αλλά και την αγροτική πορεία της περιοχής. Ο γεωπόνος της ΑΤΕ Μιχάλης Πιταροκοίλης ήταν εκείνος που σύστησε τον νεαρό Ολλανδό στον Διακάκη. Η πρώτη γνωριμία ήταν αρκετή. Ο Απόστολος Διακάκης, που αναζητούσε τρόπους για να προστατεύσει τις καλλιέργειες από τις καιρικές συνθήκες, εντυπωσιάστηκε από τις γνώσεις και τις ιδέες του νεαρού γεωπόνου. Του έδειξε ένα χωράφι στην Ψαλίδενα, όπου σχεδίαζε να καλλιεργήσει ντομάτες. Το ίδιο βράδυ οι δύο άνδρες συμφώνησαν να συνεργαστούν. Έτσι ξεκίνησε μια συνεργασία που αποτέλεσε ένα από τα πρώτα σημαντικά βήματα για την οργανωμένη ανάπτυξη των θερμοκηπίων στην Ιεράπετρα.

«Μας δίδαξε το θερμοκήπιο»

Εκείνη την εποχή η Ιεράπετρα ήταν ένας πολύ διαφορετικός τόπος. Η αγροτική οικονομία στηριζόταν κυρίως στις παραδοσιακές καλλιέργειες. Το ελαιόλαδο και η περιορισμένη γεωργική παραγωγή δεν μπορούσαν να προσφέρουν τις δυνατότητες που αναζητούσαν οι κάτοικοι για μια καλύτερη ζωή.

Ο Κούπερς έφερε μαζί του κάτι περισσότερο από τεχνικές γνώσεις. Έφερε μια διαφορετική αντίληψη για την καλλιέργεια. Το θερμοκήπιο μπορούσε να προστατεύσει τα φυτά, να επιτρέψει μεγαλύτερο έλεγχο της παραγωγής και να αξιοποιήσει καλύτερα τις ιδιαίτερες κλιματολογικές συνθήκες της νοτιοανατολικής Κρήτης.

Όπως θυμόταν αργότερα ο Απόστολος Διακάκης, οι άνθρωποι της περιοχής δεν γνώριζαν τότε τις τεχνικές των θερμοκηπίων. Ο Κούπερς τούς δίδαξε πώς να τα κατασκευάζουν και να τα αξιοποιούν, έφερε νέες ποικιλίες από την Ολλανδία και συνέβαλε στη γνώση γύρω από τη συσκευασία και τη διακίνηση των προϊόντων.

Στα πρώτα χρόνια κυριάρχησε το αγγούρι. Αργότερα ήρθε η ντομάτα και ακολούθησαν και άλλα κηπευτικά.
Η αλλαγή είχε αρχίσει.

Από το πρώτο θερμοκήπιο σε έναν ολόκληρο παραγωγικό κόσμο

Τα πρώτα θερμοκήπια ήταν απλές κατασκευές, ακόμη και ξύλινες, και αντιμετώπιζαν τις δύσκολες καιρικές συνθήκες της περιοχής. Σταδιακά, όμως, η τεχνολογία εξελίχθηκε. Οι κατασκευές έγιναν πιο ανθεκτικές, ο σκελετός πέρασε από το ξύλο στο μέταλλο και αναπτύχθηκαν νέοι τύποι θερμοκηπίων.

Η τεχνογνωσία που δημιουργήθηκε στην Ιεράπετρα δεν έμεινε περιορισμένη σε λίγους παραγωγούς. Δημιουργήθηκε ένας ολόκληρος κλάδος ανθρώπων και επιχειρήσεων γύρω από την κατασκευή, τη λειτουργία και την υποστήριξη των θερμοκηπίων. Παράλληλα αναπτύχθηκε το εμπόριο των κηπευτικών.

Η εξαγωγή των προϊόντων έγινε σταδιακά απαραίτητη για την απορρόφηση της αυξανόμενης παραγωγής. Έτσι, η θερμοκηπιακή καλλιέργεια δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο με τον οποίο καλλιεργούσε ο αγρότης τη γη του. Άλλαξε την ίδια την οικονομική και κοινωνική δομή της περιοχής.

Ο αγρότης άρχισε να μετατρέπεται σε επιχειρηματία. Χρειάστηκαν εγκαταστάσεις, εξοπλισμός, μεταφορικά μέσα, εργατικό δυναμικό, τεχνική και επιστημονική υποστήριξη. Δημιουργήθηκαν νέες ειδικότητες, νέες επιχειρήσεις και νέες επαγγελματικές ανάγκες. Η Ιεράπετρα άρχισε να αποκτά μια διαφορετική οικονομική ταυτότητα.

Μια αγροτική επανάσταση με ανθρώπινο πρόσωπο

Η ιστορία του Κούπερς δεν είναι μόνο μια ιστορία τεχνολογίας και παραγωγής. Είναι, πάνω απ’ όλα, μια ιστορία ανθρώπων. Αγρότες που δοκίμασαν κάτι καινούργιο. Οικογένειες που επένδυσαν όσα είχαν. Άνθρωποι που έμαθαν μια νέα τεχνική και την εξέλιξαν. Τεχνίτες και κατασκευαστές που δημιούργησαν νέες μορφές θερμοκηπίων. Έμποροι που αναζήτησαν δρόμους για τις εξαγωγές. Και πίσω από όλα αυτά, ένας νεαρός ξένος που έγινε σταδιακά δικός τους άνθρωπος. Ο «Ολλανδός».

Έτσι τον αποκαλούσαν οι Γεραπετρίτες. Και το προσωνύμιο αυτό, αντί να τον απομακρύνει από την τοπική κοινωνία, έγινε τελικά ένας τρόπος να τον θυμούνται. Γιατί ο Κούπερς δεν έμεινε στην Ιεράπετρα ως ένας ξένος επιστήμονας που πέρασε για λίγο από τον τόπο. Έμεινε ως άνθρωπος που μοιράστηκε τη γνώση του.

Η οικογένεια και η τραγωδία

Στην Ιεράπετρα ο Παύλος Κούπερς δημιούργησε και την οικογένειά του. Παντρεύτηκε τη Βιλελμήνη και απέκτησαν δύο κόρες, την Κορνηλία και την Πάολα. Η οικογενειακή του ζωή, όμως, διακόπηκε με τον πιο τραγικό τρόπο. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1971, μόλις στα 32 του χρόνια, σκοτώθηκε σε τροχαίο δυστύχημα στον δρόμο Ιεράπετρας–Γρα Λυγιάς, ενώ οδηγούσε τη μοτοσυκλέτα του. Ο θάνατός του ήρθε πρόωρα, σε μια ηλικία κατά την οποία το έργο του βρισκόταν ακόμη στην αρχή της μεγάλης του πορείας. Το δεύτερο παιδί του δεν πρόλαβε να γνωρίσει τον πατέρα του. Η είδηση του θανάτου του συγκλόνισε την τοπική κοινωνία.

Η μνήμη που δεν έσβησε

Συνήθως ο χρόνος σβήνει πρόσωπα, ονόματα και ιστορίες. Στην περίπτωση του Παύλου Κούπερς συνέβη κάτι διαφορετικό. Η Ιεράπετρα δεν τον ξέχασε. Αγρότες που συνεργάστηκαν μαζί του συνέχισαν να μιλούν για εκείνον. Οι άνθρωποι που έζησαν τα πρώτα χρόνια των θερμοκηπίων διατήρησαν τις αναμνήσεις τους και τις μετέφεραν στις επόμενες γενιές. Με πρωτοβουλία αγροτών ανεγέρθηκε η προτομή του στο Στόμιο και τα αποκαλυπτήριά της πραγματοποιήθηκαν στις 21 Σεπτεμβρίου 1976. Ο Δήμος Ιεράπετρας έδωσε επίσης το όνομά του σε κεντρικό δρόμο της πόλης. Έτσι, ο «Ολλανδός» παρέμεινε παρών στον τόπο που αγάπησε.

Ο άνθρωπος πίσω από το θερμοκήπιο

Σήμερα, όταν κοιτάζει κανείς τα αμέτρητα θερμοκήπια της Ιεράπετρας, είναι δύσκολο να φανταστεί την εικόνα της περιοχής πριν από τη μεγάλη αλλαγή. Η σύγχρονη θερμοκηπιακή γεωργία είναι πλέον ένας σύνθετος και τεχνολογικά εξελιγμένος κλάδος. Οι παραγωγές, οι υποδομές, η επιστημονική υποστήριξη, η εμπορία και οι εξαγωγές έχουν πάρει διαστάσεις που εκείνη την εποχή ήταν δύσκολο να προβλεφθούν.
Κι όμως, κάθε μεγάλη αλλαγή ξεκινά κάποτε από μια μικρή αρχή. Στην Ιεράπετρα, μία από αυτές τις αρχές συνδέθηκε με έναν νεαρό Ολλανδό γεωπόνο. Ο Παύλος Κούπερς έζησε στην Κρήτη λίγα χρόνια. Πρόλαβε όμως να αφήσει πίσω του κάτι που αποδείχθηκε πολύ μεγαλύτερο από τη διάρκεια της ζωής του. Άφησε γνώση. Άφησε συνεργασίες. Άφησε ανθρώπους που έμαθαν από εκείνον. Και, κυρίως, άφησε μια παρακαταθήκη που συνδέθηκε με την οικονομική και κοινωνική μεταμόρφωση της Ιεράπετρας.

Ο «Ολλανδός» που έγινε κομμάτι της Ιεράπετρας

Ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο σημαντικό στοιχείο της ιστορίας του. Ο Παύλος Κούπερς ήρθε στην Ελλάδα ως ένας νέος Ολλανδός γεωπόνος. Έφυγε από τη ζωή ως ένας άνθρωπος που είχε γίνει κομμάτι της Ιεράπετρας. Πέρασαν δεκαετίες από εκείνο το μοιραίο πρωινό του Σεπτεμβρίου του 1971. Η γενιά που τον γνώρισε μεγαλώνει και φεύγει. Οι εποχές αλλάζουν. Η τεχνολογία προχωρά. Τα θερμοκήπια δεν θυμίζουν πλέον εκείνες τις πρώτες ξύλινες κατασκευές. Όμως το όνομα του «Ολλανδού» εξακολουθεί να υπάρχει. Στον δρόμο που φέρει το όνομά του. Στην προτομή του στο Στόμιο. Στις αφηγήσεις των παλιών αγροτών. Και, κυρίως, στη μνήμη ενός τόπου που δεν ξεχνά εύκολα εκείνους που συνέβαλαν στην αλλαγή της μοίρας του.

Ο Παύλος Κούπερς έζησε μόλις 32 χρόνια. Για την Ιεράπετρα, όμως, ο χρόνος αυτός αποδείχθηκε αρκετός για να αφήσει ένα αποτύπωμα που συνεχίζει να υπάρχει. Γιατί μερικές φορές ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται να ζήσει πολλά χρόνια για να αλλάξει έναν τόπο. Χρειάζεται μόνο να προλάβει να φυτέψει έναν σπόρο. Και ο «Ολλανδός» φύτεψε έναν τέτοιο σπόρο στην Ιεράπετρα. Ο τόπος τον μεγάλωσε. Και η ιστορία δεν τον ξέχασε.