Θεσσαλία: Τρία χρόνια μετά τον Daniel

Όταν τα φώτα της δημοσιότητας σβήνουν, το κλιματικό τραύμα παραμένει. Τρία χρόνια μετά τον Daniel (Ντάνιελ), από την καθημερινή ανθεκτικότητα έως τον σιωπηλό εκτοπισμό, οι αόρατες συνέπειες της κλιματικής κρίσης εξακολουθούν να είναι εδώ.

Η ζωή μετά την καταστροφή

Στις περιοχές της Ρόδου, της Θεσσαλίας και του Έβρου, η λάσπη από τις πλημμύρες και η στάχτη από τις πυρκαγιές του 2023 έχουν πλέον κατακάτσει. Η πολυμεσική έκθεση «Beyond Destruction» στο Ινστιτούτο Γκαίτε Θεσσαλονίκης στρέφει το βλέμμα στη σιωπηλή περίοδο που ακολουθεί την κρίση.

Οι δημιουργοί της έκθεσης, Ιλίρ Τσούκο και Άνια Τρόλενμπεργκ, ταξίδεψαν στις πληγείσες περιοχές αρκετούς μήνες αργότερα επιλέγοντας συνειδητά να αποφύγουν τη λεγόμενη «ηδονή της καταστροφής». «Θέλαμε να μάθουμε τι συμβαίνει αφού φύγουν οι κάμερες», εξηγούν οι ίδιοι στη Deutsche Welle. Όπως διαπίστωσαν, ο απόηχος της καταστροφής δεν βρισκόταν πια στα συντρίμμια αλλά σε μικρές καθημερινές λεπτομέρειες: «Ένα τέλεια καθαρισμένο σπίτι σε ένα χωριό που είχε βυθιστεί, παιδιά που φοβούνται πλέον κάθε φορά που βρέχει, λουλούδια που φυτρώνουν ξανά σε καμένη γη και ένας μελισσοκόμος που άκουγε χαρούμενος το δυνατό βουητό των μελισσών του», αναφέρουν.

Η αλληλεγγύη ως εργαλείο ανασυγκρότησης

Ο κ. Βαγγέλης που αποτυπώνεται στην έκθεση δεν είναι απλώς ένας κτηνοτρόφος που έχασε 300 πρόβατα. Είναι επίσης ένας άνθρωπος που έσωσε δώδεκα γείτονες και άρχισε αμέσως να αναστηλώνει το κοπάδι του. Διέσχισε τον πλημμυρισμένο δρόμο επανειλημμένα για να μεταφέρει ηλικιωμένους και άρρωστους γείτονες στον πάνω όροφο του σπιτιού του. Ένας καπετάνιος έδεσε ένα λάστιχο ποτίσματος γύρω από τη μέση του για να φτάσει στο σκάφος του και αργότερα βοήθησε στη διάσωση 140 ανθρώπων. Ο κ. Γιώργος δεν στέκεται απλώς σε ένα κατεστραμμένο δάσος, αλλά εργάζεται για την αναγέννησή του, γνωρίζοντας ότι ο ίδιος μπορεί να μην το δει ποτέ πλήρως ανεπτυγμένο.

«Ο κ. Βαγγέλης το έθεσε πολύ όμορφα: μόλις μάθεις να χτίζεις μια ζωή, κουβαλάς αυτή την ικανότητα μέσα σου και μπορείς να ξεκινήσεις ξανά. Για εμάς, η κοινότητα σημαίνει τόσο την έκτακτη αλληλεγγύη τη στιγμή της κρίσης όσο και την πολύ λιγότερο θεαματική εργασία της ανασυγκρότησης», τονίζουν οι δημιουργοί της έκθεσης.

Η κοινωνική διάσταση των φυσικών καταστροφών

Η κλιματική προσαρμογή δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στα τεχνικά μέσα. Όπως λένε οι δημιουργοί της έκθεσης, «η ετοιμότητα δεν αφορά μόνο τις υποδομές, τα συστήματα προειδοποίησης ή την απόκριση έκτακτης ανάγκης», αλλά απαιτεί να ληφθεί υπόψη και «η κοινωνική διάσταση των καταστροφών». Η εμπειρία από τις πληγείσες περιοχές έδειξε ότι οι κρίσεις μπορούν να ενισχύσουν την αλληλεγγύη αλλά και να βαθύνουν τους διχασμούς. Γι’ αυτό θεωρούν κρίσιμο να εξετάζονται οι μακροπρόθεσμες συνέπειες μιας καταστροφής στις κοινότητες και να αξιοποιείται ο χρόνος που μεσολαβεί μέχρι την επόμενη κρίση.

«Ίσως το πιο σημαντικό ερώτημα είναι τι κάνουμε με τον χρόνο ανάμεσα στις καταστροφές», σημειώνουν στη DW. «Αν τον χρησιμοποιούμε για να ξεχάσουμε ή για να μάθουμε και να προετοιμαστούμε».

Οι αόρατοι εκτοπισμένοι της κλιματικής κρίσης

Ωστόσο, η ανθεκτικότητα δεν είναι η μοναδική κατάληξη μιας καταστροφής. Για πολλούς ανθρώπους, η επιστροφή δεν είναι ποτέ πλήρης. Κάποιοι χάνουν όχι μόνο την περιουσία τους αλλά και τη δυνατότητα να παραμείνουν στον τόπο τους. Στην έκθεση «Beyond Destruction», ο Σωτήρης Γιώτας και η Ιουλία Μπακλαβά από τον Βλοχό Θεσσαλίας καταγράφουν την καταστροφή του σπιτιού τους αλλά και την απώλεια των οικογενειακών τους άλμπουμ.

«Πρέπει να μας πουν οι άνθρωποι που γνωρίζουν αν πρέπει να συνεχίζουμε τις ζωές μας εδώ ή να το εγκαταλείψουμε και να φύγουμε», λένε με απόγνωση.

Κλιματικοί πρόσφυγες και εσωτερικός εκτοπισμός

Αυτό ακριβώς το λιγότερο ορατό πρόσωπο της κλιματικής κρίσης επιχειρεί να φωτίσει η ζωγράφος Σμαρώ Τζενανίδου. Η έκθεσή της «Αόρατοι της Γης» παρουσιάστηκε τον περσινό χειμώνα στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης στην Αθήνα και θα ταξιδέψει το 2027 στην Κωνσταντινούπολη.

«Οι Αόρατοι της Γης είναι οι κλιματικοί ή περιβαλλοντικοί μετανάστες και πρόσφυγες», λέει η ίδια στη Deutsche Welle. «Άνθρωποι που χάνουν το σπίτι, την κοινότητα και πολλές φορές την ίδια τους την ταυτότητα εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής». Αναγκάζονται να αφήσουν τον τόπο κατοικίας τους και να καταφύγουν σε πιο φιλόξενα και ασφαλή μέρη. Στη Θεσσαλία, μετά τον Daniel, αρκετοί κάτοικοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με την ανάγκη προσωρινής ή και μόνιμης μετεγκατάστασης, υπενθυμίζοντας ότι το φαινόμενο δεν αφορά μόνο μακρινές περιοχές του πλανήτη.

Η τέχνη φωτίζει τους αόρατους της κρίσης

«Δεν υπάρχει ακόμα πλαίσιο υποδοχής τους σε τρίτες χώρες. Θέλω να φωτίσω ανθρώπους που ζουν ανάμεσά μας αλλά συχνά κινούνται κάτω από τα ραντάρ μας», τονίζει η Ελληνίδα ζωγράφος. Ο συνεχής βομβαρδισμός εικόνων καταστροφής δημιουργεί μια μορφή «ανοσίας», εκτιμά η ίδια. Η τέχνη και ιδιαίτερα η ζωγραφική έρχονται ως αντίσταση σε αυτό.

«Ένα ζωγραφικό έργο ανακόπτει τον χρόνο της πληροφορίας. Δίνει την ευκαιρία στον θεατή να σταθεί, να σκεφτεί, να νιώσει, να ρωτήσει, να απαντήσει», επισημαίνει. Για την ίδια, η έλλειψη κλιματικής δικαιοσύνης και η ανθρώπινη απληστία απέναντι στη φύση επιταχύνουν την κλιματική αλλαγή και εντείνουν τις καταστροφές.

Η κλιματική κρίση είναι εδώ

«Είδαμε στο Νεπάλ μια ολόκληρη πόλη χτισμένη στην κοίτη του ποταμού. Στην περίπτωση του Daniel που έπληξε τη Θεσσαλία, είδαμε την απόλυτη καταστροφή εκεί όπου η κοίτη γέμισε σπίτια και καταστήματα», επισημαίνει. Στους πίνακές της απεικονίζονται ακραίες κλιματικές συνθήκες, αλλά και το έργο «Μικρές μικρές πράξεις», που υπενθυμίζει τη σημασία των μικρών καθημερινών επιλογών για το περιβάλλον.

Η κλιματική κρίση στην Ευρώπη δεν κατοικεί πλέον στα σενάρια του μέλλοντος. Είναι εδώ, ψηλαφητή, στα άδεια σπίτια, στη λάσπη που στέγνωσε και στους ανθρώπους που έχασαν τον τόπο τους και, μαζί με αυτόν, την ορατότητά τους.