Στέλιος Ράμφος: Ο διανοητής που αποκωδικοποίησε τον νεοελληνικό ψυχισμό

Σε ηλικία 87 ετών πέθανε ο Στέλιος Ράμφος, ένας από τους επιδραστικότερους σύγχρονους Έλληνες φιλοσόφους και συγγραφείς.

Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ελληνικής φιλοσοφίας, με πολυετή παρουσία στην πανεπιστημιακή διδασκαλία, τη συγγραφή και τον δημόσιο διάλογο.

Το έργο του επικεντρώθηκε στην ερμηνεία του ελληνισμού, της ιστορικής διαδρομής της χώρας και του νεοελληνικού ψυχισμού, ενώ το βιβλίο του «Η λογική της παράνοιας» αποτέλεσε ένα από τα πλέον γνωστά και πολυσυζητημένα έργα του.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1965 μετέβη στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις σπουδές του στη Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν (Université de Vincennes à Saint-Denis). Από το 1969 έως το 1974 δίδαξε Φιλοσοφία στο ίδιο πανεπιστήμιο, πριν επιστρέψει οριστικά στην Ελλάδα.

Στην Αθήνα δίδαξε, μεταξύ άλλων, στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν και στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη. Παράλληλα δημοσίευσε άρθρα σε λογοτεχνικά και φιλοσοφικά περιοδικά, όπως τα «Ευθύνη», «Ερουρέμ» και «Ίνδικτος», ενώ συμμετείχε διαρκώς στον δημόσιο διάλογο με διαλέξεις και συνεντεύξεις γύρω από ζητήματα που αφορούσαν τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα.

Κεντρικός άξονας της σκέψης του Στέλιου Ράμφου αποτέλεσε η ερμηνευτική του Ελληνισμού και η κατανόηση των πνευματικών χαρακτηριστικών που κληροδότησε το Βυζάντιο στη νεότερη Ελλάδα © Εκδόσεις Αρμός
Στο πλούσιο συγγραφικό του έργο έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην κατανόηση των πνευματικών χαρακτηριστικών που το Βυζάντιο κληροδότησε στη νεότερη Ελλάδα, υποστηρίζοντας ότι η άγνοιά τους εμπόδιζε την αυτογνωσία και την αυτοσυνειδησία της ελληνικής κοινωνίας.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα βιβλία του συγκαταλέγονται τα «Η Ελλάδα των ονείρων – Σπουδή στο συλλογικό μας φαντασιακό», «Η λογική της παράνοιας», «Η αιωνιότητα και ο χρόνος», «Time Out. Η ελληνική αίσθηση του χρόνου», «Ψυχή παντού», «Πολιτική από στόμα σε στόμα», «Γάμος και οικογένεια στη χώρα των θαυμάτων», «Σαν αφθαρσία μέσα μας», «Καλώς άρχειν και άρχεσθαι» και «Το αδιανόητο τίποτα».

Η ουσία του έργου και της διαδρομής του

Στις δημόσιες παρεμβάσεις του ανέλυε συχνά τις αδυναμίες της ελληνικής κοινωνίας και των θεσμών. Υποστήριξε ότι η χώρα εμφανίζει περιορισμένη αίσθηση συλλογικότητας, επισημαίνοντας πως οι πολίτες φροντίζουν τον ιδιωτικό τους χώρο, αλλά συχνά αδιαφορούν για τον δημόσιο.

Θεωρούσε ότι η σχέση της Ελλάδας με τη Δύση χαρακτηρίζεται από αμφιθυμία, την οποία απέδιδε στην ελλιπή αυτογνωσία και αυτοπεποίθηση που διαμορφώθηκε μέσα από τη μακραίωνη ιστορική πορεία του ελληνισμού.

Ξεχωριστή θέση στη σκέψη του κατείχε και η έννοια της παράδοσης. Πίστευε ότι ένας λαός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αυτήν, τόνιζε όμως πως η παράδοση πρέπει να ανανεώνεται δημιουργικά και όχι να μετατρέπεται σε «απολίθωμα» που εμποδίζει την εξέλιξη.

Παράλληλα δήλωνε διαχρονικά αισιόδοξος, συνδέοντας την αισιοδοξία με την αποδοχή της πραγματικότητας. Με αφορμή την περίοδο της πανδημίας είχε υποστηρίξει ότι η κρίση πρόσφερε την ευκαιρία για βαθύτερη ενδοσκόπηση, σημειώνοντας χαρακτηριστικά: «Όταν σκέφτομαι σοβαρά την αδυναμία μου, σκέφτομαι την ψυχή μου».

Σε μία από τις τοποθετήσεις του για την Ελλάδα στην ATHENS VOICE είχε εξηγήσει ότι όλη η πνευματική του διαδρομή περιστρεφόταν γύρω από την προσπάθεια κατανόησης του ελληνισμού, ενώ ως βασικό μήνυμα προς τους Έλληνες διατύπωσε τη φράση: «Η αλήθεια είναι πάνω από το πραγματικό. Η ουσία της ζωής είναι πάνω από τις αισθήσεις».

Οι στοχασμοί του άγγιζαν συχνά υπαρξιακά ζητήματα, όπως το νόημα της μνήμης και της ανθρώπινης πορείας. Με αφορμή σχετικές συζητήσεις, είχε διατυπώσει την άποψη ότι η αξία της ζωής δεν βρίσκεται στην ενθύμηση αλλά στο νόημα που της προσδίδει κανείς, υποστηρίζοντας ότι «όσο πεθαίνει κανείς ζώντας, άλλο τόσο ζει πεθαίνοντας», μια σκέψη που συμπύκνωνε την αντίληψή του για τη βαθιά σύνδεση ανάμεσα στην αυτογνωσία και την πνευματική ωριμότητα.