Ο λαϊκισμός ευρέως χρησιμοποιείται, αλλά σπάνια γίνεται κατανοητός σφαιρικά· για όρος που εμφανίζεται τόσο συχνά από τόσους πολλούς οι κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες τού έχουν αποδώσει ελάχιστη προσοχή. Αυτό είναι κάτι που μας φέρνει στο νου τον φιλόσοφο Μάικλ Όουξοτ (Michael Oakeshott, 1901–1990), τον οποίο χαρακτηρίζουν ασαφώς ως «συντηρητικό στοχαστή».
Οι ιδέες του, όμως, εκπορεύονται από την εμβριθή μελέτη της ευρωπαϊκής σκέψης, ακονισμένη στη φιλοσοφική ανάλυση των επιχειρημάτων· ο Όουξοτ θεωρεί ότι τα φιλοσοφικά ερωτήματα είναι αλληλένδετα και απαιτούν ευρεία κριτική διερεύνηση. Σε εξίσου ανοικτόμυαλη ερμηνεία του λαϊκισμού εντάσσω και την Αγγλίδα θεωρητικό του πολιτικού στοχασμού Μάργκαρετ Κάνοβαν (1939-2018), η οποία εξηγεί καθαρά ότι ο λαϊκισμός είναι το αποτέλεσμα της διπλής φύσης της δημοκρατίας, δηλαδή της διαρκούς αντίθεσης ανάμεσα στην καθημερινή διακυβέρνηση και στην επιθυμία για βαθιά αλλαγή. Αντί, λοιπόν, να βλέπουμε τον λαϊκισμό ως απειλή, ας τον εκλάβουμε ως υπενθύμιση ότι η δημοκρατία χρειάζεται φωνές, εκπροσώπηση και πολιτική σύγκρουση, αλλιώς κινδυνεύει να μετατραπεί σε τεχνοκρατική διαχείριση, χωρίς συμμετοχή και χωρίς πραγματική σύνδεση με τον λαό.
Στη σοβαροφανή δημόσια συζήτηση, ο λαϊκισμός (populismus) παρουσιάζεται εσφαλμένα ως επικίνδυνος για το πολίτευμα, διότι στην πραγματικότητα έχει σημαντική δημοκρατική διάσταση, εφόσον δίνει φωνή σε εκείνους που δεν εκπροσωπούνται. Ο λαϊκισμός εκφράζει τη βούληση των πολιτών απέναντι στην καθεστηκυία εξουσία, χρησιμοποιεί απλοποιημένη γλώσσα, συνήθως έχει χαρισματικούς ηγέτες και αντιεξουσιαστική ρητορική· κοντολογίς, παρατάσσει τον «λαό» απέναντι στη «διεφθαρμένη ελίτ». Πολλοί τον παρουσιάζουν ως παθολογία της πολιτικής, αλλά νομίζω ότι ο λαϊκισμός είναι προϊόν της ίδιας της δημοκρατίας· ως τέτοιος εκδηλώνεται τόσο στην αριστερά, όσο και στη δεξιά του πολιτικού φάσματος. Ως γνωστόν η πολιτική έχει δύο όψεις. Η πρακτική όψη της βλέπει τα προβλήματα ρεαλιστικά, χωρίς μεγάλες υποσχέσεις, και περιορίζεται στη διαχείριση της καθημερινότητας. Η μεταμορφωτική όψη της επιδιώκει να αλλάξει ριζικά την κοινωνία προσφέροντας λύτρωση ή επανάσταση. Η δημοκρατία ταλαντεύεται ανάμεσα σε αυτές τις δύο όψεις και ο λαϊκισμός εμφανίζεται όποτε η επιθυμία για ριζική αλλαγή «συγκρούεται» με τη διαχείριση της καθημερινότητας. Η ένταση ανάμεσα στο πρακτικό και στο «σωτηριολογικό» καθιστά τον λαϊκισμό πιθανό ενδεχόμενο, όχι κάτι αφύσικο ούτε ξένο προς τη δημοκρατία.
Ο λαϊκισμός βασίζεται συχνά σε φόβους, θυμό ή στην αίσθηση αδικίας, αλλά όταν εξοπλίζει την πολιτική ανάλυσή του με δεδομένα, στοιχεία και τεκμήρια ενσαρκώνεται με γοητευτική πειθώ. Δεν υπήρξε, άραγε, λαϊκιστής ο ιδρυτής του ΠαΣοΚ, ο επί ΣΥΡΙΖΑ πρωθυπουργός ή οι νυν επίδοξοι διεκδικητές του τίτλου; Γιατί να συρρικνώσουμε σε λαϊκισμό την πολιτική βαρύτητα που έχει η πολιτική διαμαρτυρία και αντιπαράθεση του Κυριάκου Βελόπουλου, της Ζωής Κωνσταντοπούλου, της Μαρίας Καρυστιανού, του Αντώνη Σαμαρά ή του Κώστα Καραμανλή; Δεν είναι καίρια και προσφυής η εκ μέρους τους αμφισβήτηση των ανεξάρτητων θεσμών, όπως της δικαιοσύνης, των μέσων ενημέρωσης, της εκλογικής διαδικασίας, της μεθόδευσης της συνταγματικής αναθεώρησης; Ποιος μπορεί να συνηγορήσει υπέρ της διαφάνειας και της αξιοπιστίας της πολιτικής;
Ο λαϊκισμός ως έκκληση προς «τον λαό» εναντίον της εδραιωμένης εξουσίας και της άρχουσας ή κυρίαρχης ιδεολογίας, δεν πρέπει να απορρίπτεται ως παθολογική μορφή πολιτικής που στέκει αδιάφορη για τον θεωρητικό της πολιτικής ή τον πολιτικό αναλυτή· οι δημοκρατικές αξιώσεις του λαϊκισμού εγείρουν κρίσιμα ζητήματα. Αν προσαρμόσουμε τη διάκριση του Μάικλ Όουξοτ μεταξύ «πολιτικής της πίστης» και «πολιτικής του σκεπτικισμού», θα δούμε τη λειτουργία της δημοκρατίας υπό το πρίσμα των δύο αντίθετων θεάσεων που προανέφερα, δηλαδή της «πραγματιστικής» και της «λυτρωτικής», και θα αποδεχτούμε πως η αναπόδραστη ένταση μεταξύ τους καθιστά τον λαϊκισμό μια διαρκή πιθανότητα. Παραθέτω τον σύγχρονο πολιτικό επιστήμονα Πολ Τάγκαρτ (Populism, 2000), που ισχυρίζεται ότι ο λαϊκισμός αποκαλύπτει το έλλειμμα αντιπροσώπευσης σε περιόδους κραυγαλέας αποπολιτικοποίησης. Θεωρώ ότι ο λαϊκισμός εμφανίστηκε δικαίως με τρόπο δυναμικό, επειδή το πολιτικό σύστημα αδιαφορεί προδήλως για τα κοινωνικά αιτήματα και τις προτεραιότητες του κόσμου.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι Καθηγητής ΕΜΠ, Διευθυντής του Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου της Σχολής ΕΜΦΕ theologou@gmail.com
