Εκουσία Πλάνη

Κοινή παιδεία και βιωματική πραγματικότητα | του Κώστα Θεολόγου

Διάγουμε περίοδο πολιτισμικού μετασχηματισμού που μας πλήττει οικονομικά, πολιτικά, κοινωνικά αλλά και αξιακά, δηλαδή ηθικά. Η εκπαίδευση, η παιδεία, που λέμε, συγκαταλέγεται στα πεδία των παθών μας, επειδή, συν τοις άλλοις, στην Ελλάδα ουδέποτε καλλιεργήθηκε η ιδιότητα του πολίτη (citizenship).

Στην αρχαία σκέψη, ιδίως του Αριστοτέλη (384-322 π.Χ.), εντοπίζουμε τα θεσμικά ίχνη του πολίτη, ο οποίος συμμετέχοντας στην πολιτεία του, στην πόλη του, διδασκόταν την τέχνη να είναι πολίτης· μορφωνόταν σε μια διαδικασία κοινής παιδείας με κάποιον σκοπό, μια εντελέχεια. Η αρχαία πόλη-κράτος ήταν θεσμός «πολιτοτικής» συμμετοχής, δηλαδή συμμετοχής του πολίτη στη δημοκρατία που ήταν το πολίτευμα της, ενώ το νεότερο έθνος-κράτος περιχαρακώνει με τα σύνορά του, κατά προτεραιότητα, την «ιδιοκτησία» και την «ταυτότητα», π.χ. γλώσσα, δόγμα, φυλή.

Στην ιστορική πορεία οι σμικρύνσεις του ανθρώπου σε μεσαιωνικό δουλοπάροικο και κολίγα, οι ποικίλες πολιτειακές μεταλλάξεις, οι ενέσεις του ετεροχρονισμένου μοντερνισμού και οι ατελείς μεταβάσεις της νεότερης Ελλάδας στη νεοτερικότητα, αποτέλεσαν ανάπηρες προϋποθέσεις που απέδωσαν κάποιον οιονεί εκσυγχρονισμό, ο οποίος αποφασιζόταν άνωθεν και εσαεί παρέμενε ασυγχρόνιστος με τον λαό. Ποιες, λοιπόν, είναι οι προϋποθέσεις για την διεκδίκηση των πολιτικών αξιωμάτων; Ποιοι πολίτες είναι πρόσφοροι για να ασκούν την εξουσία στην «πόλη»;

Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις θέσεις του Αριστοτέλη στα Πολιτικά, ότι δηλαδή α) η πόλη-κράτος είναι φυσική ύπαρξη, η οποία υπερτερεί του ανθρώπου ως ατόμου, β) σκοπός της πόλης-κράτους εκτός από το ζν είναι το ε ζν και υπέρτατο αγαθό η ατάρκεια και γ) ο άνθρωπος είναι ζώον πολιτικόν, δηλαδή ον από τη φύση πλασμένο να ζει  σε πολιτεία, δηλαδή σε οργανωμένη κοινωνία με πολίτευμα και νόμους, καταλήγουμε στο εξής επιχείρημα:

  1. Για να διαμορφώσουμε πολίτες οφείλουμε πρώτα να θεσπίσουμε την πόλη με το κατάλληλο πολίτευμα, δηλαδή την πολιτεία που επιθυμούμε
  2. Για να έχουν κοινά χαρακτηριστικά οι πολίτες οφείλουμε να τους εκπαιδεύσουμε με κοινή παιδεία
  3. Η σπουδαία πόλη ή κοινωνία -που είναι ευνομούμενη και επιτυχημένη- δεν είναι τέτοια από τύχη, αλλά προκύπτει με γνώση και πνευματική διάκριση, που οφείλουν να έχουν όσοι αποφασίζουν την πολιτική πορεία της και οι οποίοι προέρχονται από το σώμα των πολιτών της

 Συνεπώς: Οι πολίτες οφείλουν να έχουν παιδεία με κοινά χαρακτηριστικά, ώστε να μην χάνεται η επαφή τους με τη βιωματική αλήθεια των ετέρων συμπολιτών τους που είναι συνάμα και πολιτειακοί εταίροι τους.

Ώστε, δεν πρέπει να χάνεται η βιωματική αλήθεια των ετέρων και εταίρων-συμπολιτών μας! Αυτό συμβαίνει αναποδράστως, όταν οι ολιγαρχικές ομάδες ή οι ελίτ που εμβαπτίζονται σε αλλότριες της πόλεως αξίες και σε είδη πολιτείας αλλότρια της οικείας πατρίδας αποκτούν α-σύγχρονες αντιλήψεις, τις υιοθετούν ετερόχρονες στα καθ’ ημάς και επιχειρούν σχέδια α-σύγχρονα . Η αποδοχή αλλότριων της οικείας πατρίδας αξιακών κωδίκων αποτελεί βασική αιτία για την παταγώδη αποτυχία του εκσυγχρονισμού της χώρας, που οφείλεται κοντολογίς στην κραυγαλέα -και ασφαλώς ταξικής προέλευσης- έλλειψη συγχρονισμού μεταξύ αρχόντων και αρχομένων, κυβερνώντων και κυβερνωμένων.

Ομολογουμένως, ο ισχυρισμός του συμπεράσματος είναι ουτοπικός, επειδή οι ρευστές συνθήκες της  παγκοσμιοποίησης και οι μεγάλες κλίμακες της πληροφορίας και της μάθησης, στις οποίες αναπτύσσεται δυνητικά η γνώση, είναι αδύνατον να διαμορφώσουν το πλαίσιο της πολιτείας που επιθυμούμε. Βέβαια, αποδείχθηκε πως ούτε η κοινή παιδεία των πολιτικών ηγετών εξασφαλίζει την εκ μέρους τους επιδίωξη του κοινού (λαϊκού και εθνικού) συμφέροντος. Δείτε, λόγου χάρη, ποιος πρόσφατος πολιτικός ηγέτης αποφοίτησε από ελληνικό ΑΕΙ, ποιος από το Άμ(χ)ερστ της Μασαχουσέτης και ποιος από το Χάρβαρντ και βγάλτε …συμπέρασμα!

Ίσως, λοιπόν, το αριστοτελικό «κοινή συμφέρον» για τους wanna be πολιτικούς ηγέτες πρέπει να ενσαρκώνεται από ευγενείς και σώφρονες πολίτες με κοινά χαρακτηριστικά που τα αποκτούν από την κοινή παιδεία, την κοινή κουλτούρα, και την κοινή εργασία, δηλαδή τη χειρωνακτική εργασία σε βιοτεχνία με χτύπημα κάρτας, χαμαλίκι και ένσημα, και από την αδιάρρηκτη σχέση μας στο πεζοδρόμιο της βιωμένης καθημερινότητας με τους οικείους της πατρίδας συμπολίτες μας, με την Εκκλησία του Δήμου, η οποία στα καθ’ ημάς είναι συνάμα Εκκλησία πιστών. Αλλά τούτο από μόνο του αποτελεί μιαν άλλη καίρια συζήτηση.

Κώστας Θεολόγου

Ο Κώστας Θεολόγου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Ιστορίας και Φιλοσοφίας του Πολιτισμού και Διευθυντής του Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και ΔΙκαίου στη Σχολή ΕΜΦΕ του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1960 και αποφοίτησε από το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Σπούδασε Νομικά και Πολιτική Επιστήμη στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης (Paris-I, Pantheon Sorbonne) στην Κοινωνική Ιστορία και Κοινωνική Θεωρία με τον Jean-Marie Vincent, εισηγητή της Σχολής της Φραγκφούρτης στη Γαλλία. Το διδακτορικό δίπλωμά του από τον Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου της Σχολής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του ΕΜΠ (2006) εστιάζει στις κοινωνικές ταυτότητες και στην Κοινωνιολογία του Πολιτισμού σε πολυεθνικά αστικά περιβάλλοντα. Διδάσκει σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και σε άλλα πανεπιστήμια. Έχει διδάξει στην τριτοβάθμια ιδιωτική και στη δευτεροβάθμια δημόσια εκπαίδευση. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες, μεταφράσεις, συγγράμματα και έχει επιμεληθεί σημειώσεις μαθημάτων για διδακτικές ανάγκες. Έχουν δημοσιευθεί ή βρίσκονται υπό έκδοση εργασίες του (άρθρα ή κεφάλαια) σε ξενόγλωσσα και ελληνικά περιοδικά ή συλλογικούς τόμους. Κριτικά σχόλιά του για νέες εκδόσεις έχουν δημοσιευθεί στα περιοδικά Εντευκτήριο, Διαβάζω, Το Δέντρο, Οδός Πανός κ.α. Κείμενά του βρίσκονται επίσης στα περιοδικά Αντί, Μουσική, Άρδην, Νέμεσις και στις εφημερίδες Μακεδονία, Η Εφημερίδα των Συντακτών, Η Αυγή, Τα Νέα κ.α.

Σχετικά άρθρα

Back to top button