Η δημοσιογραφία υποτίθεται ότι θα πρέπει να ελέγχει την εξουσία. Στην πράξη, όμως, συχνά λειτουργεί και ως ασπίδα προστασίας της. Όχι για όλους, αλλά μόνο για τους «ομόσταυλους» και τους «ημέτερους». Έτσι διαμορφώνεται ένα άτυπο αλλά ισχυρό καθεστώς: το δημοσιογραφικό άσυλο. Ένα άσυλο που δεν προβλέπεται από κανέναν νόμο, αλλά εφαρμόζεται καθημερινά μέσα από επιλογές θεμάτων, τίτλους, ιεράρχηση ειδήσεων και… εκκωφαντικές σιωπές για πολύ σοβαρά θέματα.
Το μοτίβο είναι γνώριμο. Όταν ένα θέμα αγγίζει «τους άλλους», η κάλυψη είναι επιθετική: μεγάλοι τίτλοι, δραματικοί χαρακτηρισμοί, συνεχές ρεπορτάζ. Όταν, όμως, αφορά «δικούς μας», η είδηση μικραίνει, χάνεται σε εσωτερικές σελίδες, ντύνεται με τεχνική γλώσσα ή πλαισιώνεται από δικαιολογίες και συμψηφισμούς. Αν δεν μπορεί να θαφτεί, σχετικοποιείται.
Οι «ημέτεροι» δεν είναι μόνο σύμμαχοι. Είναι πολιτικά πρόσωπα, επιχειρηματίες, στελέχη θεσμών ή παράγοντες που συνδέονται με το εκάστοτε μιντιακό σύστημα μέσω ιδιοκτησίας, διαφήμισης, πρόσβασης ή αμοιβαίων εξυπηρετήσεων. Σε ένα περιβάλλον όπου η ενημέρωση εξαρτάται οικονομικά και πολιτικά, η σύγκρουση με ισχυρά συμφέροντα έχει κόστος και αυτό το κόστος σπάνια είναι διατεθειμένα να το πληρώσουν τα μέσα ή οι διοικήσεις τους.
Το «δημοσιογραφικό άσυλο» δεν λειτουργεί με μία μόνο μέθοδο.
Εμφανίζεται:
- με σιωπή ή ελάχιστη κάλυψη σε ενοχλητικές υποθέσεις,
- με επιλεκτική αυστηρότητα στη γλώσσα και στους τίτλους,
- με αλλαγή ατζέντας και συμψηφισμούς του τύπου «όλοι τα ίδια κάνουν»,
- με φιλικές συνεντεύξεις και ρεπορτάζ-πλυντήριο εικόνας, όταν χρειάζεται «επανεκκίνηση» ενός προσώπου.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα δύο ταχυτήτων: αυστηρό και τιμωρητικό για τους αντιπάλους, επιεικές και προστατευτικό για τους οικείους. Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα επαγγελματικής δεοντολογίας μεμονωμένων δημοσιογράφων. Είναι δομικό πρόβλημα ενός μιντιακού τοπίου όπου η ιδιοκτησία συγκεντρώνεται, η οικονομική εξάρτηση μεγαλώνει και οι σχέσεις πολιτικής, επιχειρηματικότητας και ενημέρωσης μπλέκονται επικίνδυνα.
Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές. Η αξιοπιστία των ΜΜΕ φθείρεται, το κοινό γίνεται κυνικό, η καχυποψία γενικεύεται. Όταν οι πολίτες βλέπουν ότι κάποιοι απολαμβάνουν μόνιμη ασυλία και κάποιοι άλλοι μόνιμη στοχοποίηση, καταλήγουν εύκολα στο συμπέρασμα ότι «όλοι ίδιοι είναι». Κι από εκεί μέχρι την απαξίωση της ίδιας της ενημέρωσης και τελικά της δημοκρατικής λογοδοσίας η απόσταση είναι μικρή.
Υπάρχουν, βέβαια, και εξαιρέσεις: ανεξάρτητες δημοσιογραφικές προσπάθειες, ερευνητικά ρεπορτάζ, Μέσα Ενημέρωσης που επιμένουν κόντρα στο ρεύμα. Όμως όσο το σύστημα συνολικά ανταμείβει τη σιωπή και τιμωρεί τη σύγκρουση, το «δημοσιογραφικό άσυλο» θα παραμένει κανόνας και όχι εξαίρεση.
Γιατί χωρίς ίσους κανόνες για όλους, η ενημέρωση παύει να είναι έλεγχος της εξουσίας και μετατρέπεται σε εργαλείο διαχείρισης της εικόνας της. Και τότε, η δημοσιογραφία δεν υπηρετεί τη δημοκρατία απλώς τη διακοσμεί.
