Η πολιτική συγκέντρωση είναι περισσότερο από μια συγκέντρωση ανθρώπων. Είναι ένα μήνυμα δύναμης, ταυτότητας και συναισθήματος. Αλλά μπορεί ένα σύνθημα, ένα σημαιάκι ή μια πομπή αυτοκινήτων να αλλάξει την ψήφο ενός πολίτη;
Υπάρχει μια γνώριμη εικόνα σε κάθε προεκλογική περίοδο. Πολύχρωμα σημαιάκια, μεγάφωνα, συνθήματα, χειροκροτήματα, μουσική, συγκεντρωμένοι οπαδοί, αυτοκίνητα που κορνάρουν και ένας υποψήφιος στο κέντρο της σκηνής να μιλά για «νίκη».
Η εικόνα δημιουργεί την αίσθηση ότι κάτι μεγάλο συμβαίνει.
Το ερώτημα όμως είναι διαφορετικό: συμβαίνει κάτι και μέσα στο μυαλό του ψηφοφόρου;
Η απάντηση είναι ναι, αλλά όχι απαραίτητα με τον τρόπο που θα ήθελαν οι πολιτικοί επιτελείς.
Η πολιτική δεν είναι μόνο επιχείρημα
Ο ψηφοφόρος δεν αποφασίζει πάντοτε σαν να βρίσκεται μπροστά σε έναν πίνακα αξιολόγησης. Δεν συγκρίνει υποχρεωτικά προγράμματα, αριθμούς, προτάσεις και πολιτικές θέσεις και στο τέλος βγάζει ένα «λογικό» αποτέλεσμα.
Η πολιτική επιλογή επηρεάζεται και από συναισθήματα, ταυτότητα, κοινωνικές σχέσεις και απλά νοητικά «σήματα» που βοηθούν τον πολίτη να προσανατολιστεί.
Η πολιτική επιστήμη έχει μελετήσει εκτενώς αυτά τα λεγόμενα cues, τα πολιτικά ερεθίσματα που λειτουργούν σαν συντομεύσεις στη λήψη αποφάσεων. Η κομματική ταυτότητα, για παράδειγμα, μπορεί να λειτουργήσει ως ένας γρήγορος τρόπος αξιολόγησης ενός υποψηφίου ή μιας πρότασης.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει η σημασία μιας συγκέντρωσης.
«Κοίτα πόσοι είμαστε»
Μια μεγάλη συγκέντρωση δεν μεταδίδει μόνο πολιτικό λόγο.
Μεταδίδει μέγεθος.
Ο ψηφοφόρος βλέπει εκατοντάδες ή χιλιάδες ανθρώπους και αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει ένα οργανωμένο κοινωνικό σώμα πίσω από έναν υποψήφιο ή ένα κόμμα.
Αυτό μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι «αυτός έχει ρεύμα», «αυτή η παράταξη ανεβαίνει», «ο κόσμος είναι μαζί τους».
Δεν σημαίνει ότι ο πολίτης θα αλλάξει αυτομάτως ψήφο. Σημαίνει όμως ότι το περιβάλλον μέσα στο οποίο αξιολογεί την πολιτική επιλογή έχει αλλάξει.
Έρευνες έχουν δείξει ότι ακόμη και πληροφορίες για το ποιος προηγείται ή ποιος φαίνεται να έχει την υποστήριξη της πλειοψηφίας μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την ικανότητα και την πιθανότητα επιτυχίας ενός υποψηφίου.
Με απλά λόγια: ο άνθρωπος επηρεάζεται και από αυτό που πιστεύει ότι πιστεύουν οι άλλοι.
Το σύνθημα δεν χρειάζεται να πείσει. Αρκεί να θυμίζει.
Ένα πολιτικό σύνθημα μπορεί να είναι απλοϊκό. Μπορεί να επαναλαμβάνεται δεκάδες φορές. Μπορεί να μην περιέχει ούτε μία συγκεκριμένη πολιτική πρόταση.
Κι όμως, μπορεί να είναι αποτελεσματικό.
Γιατί ο ρόλος του δεν είναι πάντοτε να πείσει έναν ψηφοφόρο που έχει ήδη αποφασίσει να ψηφίσει διαφορετικά.
Ο ρόλος του μπορεί να είναι να ενεργοποιήσει την ταυτότητα εκείνου που ήδη αισθάνεται κοντά στην παράταξη.
Η κομματική ταυτότητα έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική στην πολιτική κινητοποίηση. Έρευνα στην American Political Science Review έχει δείξει ότι η ισχυρή κομματική ταυτότητα μπορεί να δημιουργεί έντονα συναισθήματα και να κινητοποιεί πολιτική δράση.
Γι’ αυτό και ένα σύνθημα που στον ουδέτερο ψηφοφόρο μπορεί να φαίνεται κενό, στον οπαδό μπορεί να λειτουργεί σαν επιβεβαίωση:
«Αυτοί είμαστε. Αυτή είναι η δική μας πλευρά.»
Και τα σημαιάκια;
Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η δύναμη των συμβόλων.
Η σημαία, το χρώμα, το λογότυπο, το κασκόλ, το μπλουζάκι, ακόμη και η σκηνογραφία μιας συγκέντρωσης δημιουργούν ένα οπτικό περιβάλλον που συνδέει την πολιτική με την ταυτότητα.
Το σύμβολο δεν χρειάζεται να εξηγεί. Υπενθυμίζει.
Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι ακόμη και διακριτική έκθεση σε πολιτικά σύμβολα, όπως εθνικές σημαίες, μπορεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες να επηρεάσει πολιτικές στάσεις και συμπεριφορές. Τα αποτελέσματα, βέβαια, δεν είναι ίδια για όλους· εξαρτώνται από τις ήδη υπάρχουσες ταυτότητες και πεποιθήσεις του κάθε ανθρώπου.
Αυτό είναι σημαντικό.
Το σημαιάκι δεν αλλάζει απαραίτητα τον ψηφοφόρο. Μπορεί όμως να ενισχύσει αυτό που ήδη αισθάνεται.
Τα κορναρίσματα είναι πολιτική;
Σε πρώτη ανάγνωση, όχι.
Ένα κομβόι αυτοκινήτων που περνά από έναν δρόμο κορνάροντας δεν περιέχει πολιτικό επιχείρημα.
Περιέχει όμως κάτι άλλο: ένταση και παρουσία.
Είναι μια δημόσια δήλωση του τύπου «είμαστε εδώ».
Και αυτό έχει σημασία, κυρίως σε μικρές κοινωνίες και τοπικές εκλογικές αναμετρήσεις, όπου οι πολιτικές σχέσεις είναι πιο ορατές και η προσωπική επαφή παίζει μεγαλύτερο ρόλο.
Το κορνάρισμα, όπως και το πλήθος, μπορεί να δημιουργήσει ένα αίσθημα κινητικότητας. Να δώσει την εντύπωση ότι μια υποψηφιότητα έχει ενέργεια.
Αλλά εδώ υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση: η εντύπωση δυναμικής δεν είναι το ίδιο πράγμα με την πραγματική εκλογική δυναμική.
Η συγκέντρωση μπορεί να κινητοποιήσει περισσότερο απ’ όσο πείθει
Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο συμπέρασμα.
Μια συγκέντρωση δεν είναι απαραίτητο να μετατρέψει έναν αντίπαλο σε ψηφοφόρο.
Μπορεί όμως να κάνει τον ήδη θετικό ψηφοφόρο να πάει στην κάλπη.
Η έρευνα για τις πολιτικές συγκεντρώσεις δείχνει ότι μπορούν να προκαλέσουν βραχυπρόθεσμες μετακινήσεις στην υποστήριξη υποψηφίων, οι οποίες όμως δεν είναι απαραίτητα μόνιμες. Πρόσφατη μελέτη για τις αμερικανικές εκλογές του 2016 βρήκε ότι οι επιδράσεις των προεκλογικών συγκεντρώσεων στην υποστήριξη μπορούσαν να εμφανιστούν άμεσα αλλά να εξασθενήσουν μέσα σε περίπου μία εβδομάδα.
Αυτό εξηγεί γιατί οι προεκλογικές εκδηλώσεις έχουν συχνά περισσότερο χαρακτήρα κινητοποίησης παρά μακροχρόνιας πολιτικής μεταστροφής.
Και υπάρχει και η άλλη πλευρά: το συναίσθημα
Ο πολιτικός αγώνας δεν διεξάγεται μόνο με επιχειρήματα. Διεξάγεται και με φόβο, ελπίδα, υπερηφάνεια, θυμό, ενθουσιασμό.
Μελέτες έχουν δείξει ότι συγκεκριμένα συναισθήματα μπορούν να επηρεάζουν την πολιτική συμμετοχή, αν και η επίδρασή τους διαφέρει ανάλογα με το πλαίσιο και το συναίσθημα. Σε μία μελέτη, για παράδειγμα, η ανησυχία συνδέθηκε με αυξημένη κινητοποίηση ψηφοφόρων, ενώ ο ενθουσιασμός δεν είχε την ίδια επίδραση.
Γι’ αυτό η δυνατή μουσική, το πλήθος, τα συνθήματα, τα χειροκροτήματα και η εικόνα της «νίκης» δεν είναι τυχαία στοιχεία.
Δημιουργούν πολιτική ατμόσφαιρα.
Και η ατμόσφαιρα μπορεί να επηρεάσει τη διάθεση.
Υπάρχει όμως ένας ψηφοφόρος που δεν παρασύρεται εύκολα
Είναι ο ψηφοφόρος που δεν έχει ακόμη αποφασίσει.
Ο λεγόμενος αναποφάσιστος μπορεί να παρακολουθεί μια συγκέντρωση και να εντυπωσιάζεται από το πλήθος. Μπορεί όμως να κάνει και το αντίθετο:
«Ωραία τα συνθήματα. Τι θα κάνει όμως αύριο;»
Όσο αυξάνεται η διαθέσιμη συγκεκριμένη πολιτική πληροφόρηση, τόσο περιορίζεται η ανάγκη να βασιστεί κανείς αποκλειστικά στα κομματικά ή συμβολικά σήματα. Πρόσφατη πειραματική έρευνα βρίσκει ότι η έκθεση σε πληροφορίες πολιτικής μπορεί να μειώσει την επιρροή των κομματικών cues.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το όριο της πολιτικής σκηνογραφίας.
Από τη συγκέντρωση στην κάλπη
Ένα γεμάτο πλακόστρωτο δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ψήφους.
Δέκα αυτοκίνητα που κορνάρουν δεν είναι δημοσκόπηση.
Χίλια σημαιάκια δεν είναι χίλιες ψήφοι.
Και ένα δυνατό σύνθημα δεν είναι πολιτικό πρόγραμμα.
Η προεκλογική συγκέντρωση μπορεί να δημιουργήσει εντύπωση, συναίσθημα, ταυτότητα και κινητοποίηση. Μπορεί να ενισχύσει τους ήδη πεπεισμένους, να ενεργοποιήσει κομματικούς μηχανισμούς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επηρεάσει προσωρινά και ευρύτερες αντιλήψεις.
Αλλά ο ψηφοφόρος που θα βρεθεί μόνος του πίσω από το παραβάν βρίσκεται αντιμέτωπος με μια διαφορετική πραγματικότητα.
Εκεί δεν υπάρχουν σημαιάκια.
Δεν υπάρχουν κορναρίσματα.
Δεν υπάρχει πλήθος.
Υπάρχει μόνο το ψηφοδέλτιο και η προσωπική απόφαση.
Και τελικά, αυτό είναι το παράδοξο κάθε προεκλογικής καμπάνιας:
Η πολιτική προσπαθεί να δείξει στον ψηφοφόρο πόσοι άνθρωποι βρίσκονται γύρω από έναν υποψήφιο. Η ψήφος, όμως, παραμένει μια βαθιά προσωπική πράξη.
Γι’ αυτό και η πιο μεγάλη συγκέντρωση μπορεί να μην κερδίσει την κάλπη — ενώ μια μικρή, αθόρυβη συζήτηση στην κουζίνα ενός σπιτιού μπορεί να την έχει ήδη κερδίσει.
