Δημόσιος διάλογος ή διασυρμός; – Η λεπτή γραμμή που καθορίζει την ποιότητα της δημόσιας ζωής | του Βαγγέλη Βαρνακιώτη

Ζούμε σε μια εποχή όπου η φωνή του καθενός μπορεί να ακουστεί όσο δυνατά δεν μπορούσε ποτέ στο παρελθόν. Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν μετατρέψει όλους μας σε δυνητικούς σχολιαστές, αναλυτές, ακόμα και τιμητές. Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, η γραμμή ανάμεσα στον δημόσιο διάλογο και τον δημόσιο διασυρμό όχι μόνο θολώνει — συχνά εξαφανίζεται.

Ο δημόσιος διάλογος, στην παραδοσιακή του έννοια, είναι ο χώρος της επιχειρηματολογίας, της υπομονής και της αναζήτησης λύσεων. Είναι δύσκολος, απαιτητικός και –κυρίως– βραδυκίνητος. Η ποιότητά του βασίζεται στην αποδοχή ότι κανείς δεν κατέχει απόλυτα τη γνώση και ότι η διαφωνία είναι όχι απειλή, αλλά αναγκαίο συστατικό της δημοκρατίας.

Από την άλλη πλευρά, ο δημόσιος διασυρμός έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ψηφιακής πυρκαγιάς: ξεσπά εύκολα, εξαπλώνεται γρήγορα και αφήνει πίσω του στάχτες. Συχνά δεν αφορά τις πράξεις ή τις θέσεις, αλλά το ίδιο το πρόσωπο. Μια λέξη, μια φράση, ένα στιγμιότυπο αρκούν για να οδηγήσουν κάποιον σε διαδικτυακή «εκτέλεση» χωρίς δεύτερη σκέψη. Η δημόσια σφαίρα δεν γίνεται χώρος αντιπαράθεσης, αλλά πεδίο τιμωρίας.

Το ανησυχητικό δεν είναι μόνο η συχνότητα τέτοιων φαινομένων, αλλά η κανονικοποίησή τους. Όταν το κυνήγι της στιγμιαίας αγανάκτησης αντικαθιστά την επεξεργασμένη άποψη, τότε ο δημόσιος διάλογος παραχωρεί τη θέση του σε έναν μηχανισμό κοινωνικής πειθαρχίας. Και όταν οι φωνές σιωπούν από φόβο μήπως παρερμηνευθούν ή στοχοποιηθούν, η δημοκρατία γίνεται πιο φτωχή.

Οφείλουμε να αναρωτηθούμε: τι είδους δημόσιο λόγο χτίζουμε;

Θέλουμε έναν διάλογο που στηρίζεται στην τεκμηρίωση και τον σεβασμό ή μια αρένα όπου η συλλογική αγανάκτηση λειτουργεί σαν θέαμα; Θέλουμε να ακούμε ή απλώς να καταγγέλλουμε; Να κατανοούμε ή να εκθέτουμε;

Ο δημόσιος διάλογος είναι δύσκολος και ατελής — αλλά είναι το καλύτερο εργαλείο που διαθέτουμε ως κοινωνία για να προχωρήσουμε. Ο δημόσιος διασυρμός, αντίθετα, μπορεί να χαρίζει στιγμιαία την ψευδαίσθηση δικαιοσύνης, αλλά μακροπρόθεσμα υπονομεύει την ίδια την έννοια της συλλογικής σκέψης.

Αν κάτι χρειάζεται σήμερα η δημόσια σφαίρα, είναι περισσότερο φως και λιγότερη φλόγα.

Η απαξίωση του αργού λόγου

Ο ουσιαστικός δημόσιος διάλογος προϋποθέτει κάτι που στις μέρες μας μοιάζει σχεδόν πολυτέλεια: χρόνο. Χρόνο να ακούσουμε, να εξετάσουμε, να αμφισβητήσουμε, να ξαναδιατυπώσουμε. Στην παραδοσιακή δημόσια σφαίρα, οι απόψεις διαμορφώνονταν μέσα από διαδικασίες που απαιτούσαν επιμέλεια και σκέψη: άρθρα, συζητήσεις, ανοιχτές τοποθετήσεις, αντιπαραθέσεις που σέβονταν την επιχειρηματολογία.

Σήμερα, ο αργός λόγος μοιάζει ξένος. Η ταχύτητα των δικτύων επιβάλλει έναν δημόσιο βίο σε ρυθμό ριπής: σχολιάζουμε χωρίς να προλάβουμε να κατανοήσουμε, εκφέρουμε γνώμη χωρίς να έχουμε προλάβει να ενημερωθούμε, καταδικάζουμε χωρίς να έχουμε ακούσει την άλλη πλευρά. Η ταχύτητα έχει γίνει αξία από μόνη της — και η σκέψη συχνά θεωρείται ύποπτη καθυστέρηση.

Ο δημόσιος διασυρμός ως θέαμα

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο δημόσιος διασυρμός αναδεικνύεται σε βασικό εργαλείο κοινωνικού ελέγχου. Δεν πρόκειται για νέο φαινόμενο· η ανάγκη της κοινωνίας να «τιμωρεί» παραβάσεις της ηθικής τάξης είναι αρχαία. Αυτό που είναι νέο είναι η κλίμακα και η ταχύτητα. Ένα βίντεο με αποσπασματικό περιεχόμενο μπορεί να γίνει viral μέσα σε λεπτά. Μια φράση εκτός συμφραζομένων μπορεί να μετατραπεί σε ετικέτα που συνοδεύει κάποιον για πάντα.

Η κοινωνική ψυχολογία του πλήθους

Ο δημόσιος διασυρμός δεν είναι απλώς ψηφιακή συμπεριφορά· είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που έχει βαθιές ρίζες στην ανθρώπινη ψυχολογία. Η συμμετοχή σε ένα μαζικό κύμα κατακραυγής προσφέρει αίσθηση ταυτότητας. Το πλήθος «δικαιώνει» την οργή μας, μας επιτρέπει να γίνουμε μέρος ενός μεγαλύτερου αφηγήματος «δίκαιης αγανάκτησης». Όμως αυτή η συλλογική ταύτιση έχει υψηλό κόστος: εξαφανίζει τη λεπτομέρεια, την πολυπλοκότητα, τη διαλεκτική.

Πάνω απ’ όλα, εξαφανίζει την ενσυναίσθηση.

Το άτομο που στοχοποιείται δεν αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος με ιστορία, πλαίσιο και δικαίωμα να εξηγήσει. Αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο πειθαρχίας. Και όταν η ανθρώπινη υπόσταση εξαφανίζεται, εξαφανίζεται και η ακρίβεια — και μαζί της η δικαιοσύνη.

Ποιος κερδίζει από τον διασυρμό;

Είναι εύκολο να νομίζει κανείς ότι ο δημόσιος διασυρμός είναι μια αυθόρμητη αντίδραση της κοινωνίας. Συχνά όμως οδηγεί σε μια επικίνδυνη παρανόηση: πως η οργή είναι από μόνη της μορφή δημοκρατικής συμμετοχής. Δεν είναι.

Οι μεγάλοι κερδισμένοι είναι συχνά οι μηχανισμοί που ζουν από την ταχύτητα της προσοχής:

• Οι πολιτικές δυνάμεις που εκμεταλλεύονται τη διχόνοια για να ενισχύσουν την πόλωση.
• Ο δημόσιος διασυρμός, με άλλα λόγια, εξυπηρετεί συστήματα — όχι τη δημοκρατία.

Το τίμημα: φίμωση και αυτολογοκρισία

Όσο περισσότερο ο δημόσιος διασυρμός γίνεται καθημερινότητα, τόσο περισσότερο ο περιορισμός της έκφρασης περνά από την επιβολή στην αυτολογοκρισία. Άνθρωποι που θα μπορούσαν να συνεισφέρουν ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο επιλέγουν να σιωπούν. Φοβούνται μήπως μια κακοδιατυπωμένη φράση, μια αμφιλεγόμενη θέση ή ένα παρεξηγήσιμο σχόλιο τους μετατρέψει σε στόχο.

Αυτό είναι ίσως το πιο ύπουλο αποτέλεσμα: η σιωπή των προσεκτικών και η ενίσχυση των άκρων που τρέφονται από την πόλωση.

Τι δημόσιο λόγο θέλουμε;

Αν η δημοκρατία είναι πράγματι ένα πολίτευμα που στηρίζεται στην ανταλλαγή ιδεών, τότε χρειάζεται κάτι περισσότερο από την απλή δυνατότητα να μιλάμε. Χρειάζεται την κουλτούρα να ακούμε. Χρειάζεται τη διάθεση να διαφωνούμε χωρίς να αποδομούμε τον συνομιλητή. Χρειάζεται υπομονή, σύνθετη σκέψη, αναστοχασμό.

Χρειάζεται, με άλλα λόγια, διάλογο.

Ο δημόσιος διασυρμός δεν είναι διάλογος. Είναι μια μορφή κοινωνικού μηχανισμού που λειτουργεί με όρους ποινής, όχι όρους κατανόησης. Και μια κοινωνία που συνηθίζει να εκτελεί αντί να συζητά, χάνει σταδιακά την ικανότητα να λύνει τα προβλήματά της.

Ένα κάλεσμα σε αλλαγή κουλτούρας

Το ζητούμενο δεν είναι να πάψουμε να ασκούμε κριτική. Αντίθετα, ο κριτικός λόγος είναι απαραίτητος. Το ζητούμενο είναι να επιλέξουμε ότι η κριτική πρέπει να υπηρετεί την αλήθεια και όχι το θέαμα, την πρόοδο και όχι την τιμωρία.

Αν θέλουμε να διασώσουμε τον δημόσιο λόγο από τον κατακερματισμό, χρειάζεται να επαναφέρουμε στο κέντρο του την ευθύνη, την τεκμηρίωση, την ακρίβεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Όπως και χρειάζεται να αντισταθούμε στην ευκολία της στιγμιαίας καταδίκης — ακόμη κι όταν μοιάζει δελεαστική.

Ο δρόμος της δημοκρατίας ήταν πάντα ο δύσκολος δρόμος. Σήμερα, είναι και ο αργός.
Αλλά παραμένει ο μόνος που οδηγεί πραγματικά μπροστά.