Ο συνδικαλισμός στην Ελλάδα – Κρίση εκπροσώπησης ή κρίση εποχής; | του Βαγγέλη Βαρνακιώτη

Ο συνδικαλισμός στην Ελλάδα βρίσκεται εδώ και χρόνια σε μια βαθιά κρίση αξιοπιστίας. Για μεγάλα κομμάτια της κοινωνίας, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις δεν αποτελούν πλέον σύμβολο συλλογικής διεκδίκησης και προστασίας των εργαζομένων, αλλά έναν μηχανισμό κουρασμένο, γραφειοκρατικό και συχνά αποκομμένο από τις πραγματικές ανάγκες της βάσης. Η απαξίωση αυτή δεν προέκυψε ξαφνικά· είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς πορείας φθοράς, κοινωνικών αλλαγών και πολιτικών επιλογών.

Από τη μαζική συμμετοχή στην αποστασιοποίηση

Μετά τη Μεταπολίτευση, ο συνδικαλισμός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διεύρυνση των εργασιακών δικαιωμάτων και στη θεσμική κατοχύρωση ελευθεριών. Για δεκαετίες, τα σωματεία αποτέλεσαν χώρο συλλογικής έκφρασης, αγώνα και κοινωνικής κινητοποίησης. Ωστόσο, με το πέρασμα του χρόνου, η σχέση αυτή άρχισε να φθείρεται.

Σήμερα, μεγάλος αριθμός εργαζομένων ιδίως νέων, αντιμετωπίζει τα σωματεία με αδιαφορία ή καχυποψία. Η συμμετοχή μειώνεται, οι γενικές συνελεύσεις συχνά αδειάζουν, και η έννοια της συλλογικής δράσης αντικαθίσταται από ατομικές στρατηγικές επιβίωσης μέσα σε μια ολοένα πιο επισφαλή αγορά εργασίας.

Η κομματικοποίηση ως βασικός παράγοντας απαξίωσης

Ένας από τους πιο συχνά αναφερόμενους λόγους για την κρίση του συνδικαλισμού είναι η έντονη κομματικοποίησή του. Σε πολλές περιπτώσεις, οι συνδικαλιστικές ηγεσίες λειτούργησαν ή τουλάχιστον έγιναν αντιληπτές ως προέκταση κομματικών μηχανισμών. Αυτό είχε δύο σοβαρές συνέπειες:

• Πρώτον, υπονόμευσε την εικόνα της ανεξαρτησίας των σωματείων. Πολλοί εργαζόμενοι έπαψαν να πιστεύουν ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα τα δικά τους συμφέροντα και όχι τις εκάστοτε πολιτικές σκοπιμότητες.
• Δεύτερον, μετέτρεψε συχνά τον συνδικαλισμό σε πεδίο μικροπολιτικών αντιπαραθέσεων, απομακρύνοντάς τον από τα καθημερινά και χειροπιαστά προβλήματα της εργασίας.

Όταν ο εργαζόμενος νιώθει ότι δεν εκπροσωπείται ως εργαζόμενος αλλά ως «ψηφοφόρος» ή «οπαδός», η εμπιστοσύνη χάνεται αναπόφευκτα.

Η αλλαγή της εργασίας και η κρίση των παλιών μορφών οργάνωσης

Η ελληνική αγορά εργασίας έχει αλλάξει ριζικά. Επισφαλείς μορφές απασχόλησης, συμβάσεις ορισμένου χρόνου, εργασία μέσω πλατφορμών, freelancing και «μπλοκάκια» έχουν αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τη σταθερή μισθωτή εργασία πάνω στην οποία χτίστηκε ο κλασικός συνδικαλισμός.

Οι παραδοσιακές συνδικαλιστικές δομές δυσκολεύονται να αγκαλιάσουν αυτούς τους εργαζόμενους. Πώς οργανώνεται συνδικαλιστικά κάποιος που αλλάζει δουλειά κάθε λίγους μήνες; Πώς συμμετέχει ενεργά σε σωματείο κάποιος που δουλεύει με ακανόνιστα ωράρια ή από το σπίτι;

Το αποτέλεσμα είναι ένα αυξανόμενο χάσμα ανάμεσα στον «παλιό» συνδικαλισμό και τη νέα πραγματικότητα της εργασίας.

Η εμπειρία της κρίσης και η κόπωση της κοινωνίας

Η δεκαετής οικονομική κρίση άφησε βαθύ αποτύπωμα και στη σχέση των πολιτών με τις συλλογικές μορφές διεκδίκησης. Πολλές απεργίες, κινητοποιήσεις και διαμαρτυρίες δεν έφεραν τουλάχιστον όπως το βίωσε μεγάλο μέρος της κοινωνίας απτά αποτελέσματα. Αυτό γέννησε έναν διάχυτο κυνισμό: «Τίποτα δεν αλλάζει», «όλοι ίδιοι είναι», «δεν αξίζει να μπλέξεις».

Αυτή η ψυχολογία υπονομεύει όχι μόνο τον συνδικαλισμό, αλλά γενικότερα κάθε μορφή συλλογικής δράσης. Και όμως, χωρίς συλλογική οργάνωση, ο εργαζόμενος μένει πιο μόνος και πιο αδύναμος απέναντι σε ισχυρούς εργοδότες και σε δυσμενείς πολιτικές.

Κρίση συνδικαλισμού ή κρίση εκπροσώπησης;

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο συνδικαλισμός ως ιδέα έχει ξεπεραστεί ή αν απλώς οι υπάρχουσες μορφές του έχουν αποτύχει να ανταποκριθούν στις ανάγκες της εποχής. Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, γέρνει προς το δεύτερο.

Η ανάγκη για συλλογική υπεράσπιση των εργασιακών δικαιωμάτων δεν έχει εξαφανιστεί αντίθετα, σε συνθήκες ανασφάλειας και ανισότητας γίνεται πιο πιεστική από ποτέ. Αυτό που έχει κλονιστεί είναι η εμπιστοσύνη στους φορείς που υποτίθεται ότι εκφράζουν αυτή την ανάγκη.

Η πρόκληση της ανανέωσης

Αν ο συνδικαλισμός θέλει να ξαναβρεί ρόλο και κύρος, χρειάζεται βαθιά ανανέωση:

• Περισσότερη δημοκρατία και διαφάνεια στο εσωτερικό των σωματείων.
• Πραγματική απομάκρυνση από κομματικές εξαρτήσεις.
• Άνοιγμα στους νέους εργαζόμενους και στις νέες μορφές εργασίας.
• Εστίαση στα καθημερινά, συγκεκριμένα προβλήματα και όχι μόνο σε γενικά πολιτικά συνθήματα.

Χωρίς αυτές τις τομές, η απαξίωση θα συνεχιστεί και ο συνδικαλισμός θα κινδυνεύσει να μείνει ένα άδειο κέλυφος του παρελθόντος.

Η κρίση του συνδικαλισμού στην Ελλάδα δεν είναι απλώς κρίση θεσμών· είναι κρίση εμπιστοσύνης και εκπροσώπησης. Όμως η λύση δεν βρίσκεται στην εγκατάλειψη της συλλογικής δράσης, αλλά στην επανεφεύρεσή της. Σε έναν κόσμο εργασιακής ανασφάλειας, ο εργαζόμενος χρειάζεται περισσότερο από ποτέ συλλογική φωνή. Το ερώτημα είναι αν ο συνδικαλισμός θα καταφέρει να ξαναγίνει αυτή η φωνή ή αν θα παραμείνει μια σκιά του εαυτού του.-